Kỳ tích xuất khẩu 70 tỷ USD: Dấu ấn chính sách nông nghiệp Việt Nam 40 năm đổi mới

VOV.VN - Sau 40 năm đổi mới, nông nghiệp Việt Nam đã vươn mình mạnh mẽ, từ một nền nông nghiệp còn nhiều khó khăn sau chiến tranh, sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và quy mô nhỏ, vươn lên trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản lớn trên thế giới.

Khơi thông động lực từ chính sách đất đai

Năm 2025 đánh dấu một cột mốc đáng ghi nhận khi tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lần đầu tiên vượt mốc 70 tỷ USD, xuất siêu khoảng 21,4 tỷ USD. Nhìn lại chặng đường 40 năm đổi mới, nông nghiệp là một trong những lĩnh vực cho thấy rõ nhất sức mạnh của đổi mới tư duy và chính sách. Từ chỗ coi nông nghiệp chủ yếu là lĩnh vực bảo đảm lương thực, chính sách ngày càng chuyển sang phát huy vai trò của nông nghiệp như một ngành kinh tế quan trọng, lấy thị trường, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh làm động lực phát triển.

Trong 40 năm qua, nông nghiệp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 3,5%/năm, cao hơn mức bình quân 2% của thế giới. Sản lượng lúa tăng từ khoảng 16 triệu tấn năm 1985 lên 45 triệu tấn năm 2015 và đạt 43,5 triệu tấn năm 2024. Từ chỗ phải viện trợ lương thực những năm sau chiến tranh, Việt Nam ngày nay đã ghi tên mình vào nhóm 15 nước xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lớn nhất thế giới. Cùng với đó, thu nhập và đời sống nông dân được cải thiện rõ rệt: thu nhập bình quân tăng từ 16 USD/người/tháng năm 1999 lên 185 USD năm 2024.

Nhìn lại chặng đường đổi mới của Nông nghiệp Việt Nam, ông Nguyễn Xuân Cường, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam cho rằng, sự thay đổi về chính sách chính là một trong những động lực quan trọng tạo nên bước chuyển về năng suất, quy mô sản xuất và sức cạnh tranh của nền nông nghiệp nước nhà.

Sau chiến tranh, trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, Việt Nam xác định bảo đảm lương thực là ưu tiên hàng đầu của chính sách nông nghiệp. Trọng tâm khi đó là đầu tư cho sản xuất lúa, mở rộng diện tích canh tác và nâng năng suất, trước hết để đáp ứng nhu cầu lương thực trong nước. Trong bối cảnh đó, bài toán thủy lợi được đặt ở vị trí then chốt. Nhà nước tập trung nguồn lực xây dựng các hệ thống hồ chứa, đập, kênh mương và các công trình thủy lợi lớn trên phạm vi cả nước. Đến nay, khoảng 3,6 triệu ha đất canh tác, trong đó 95% diện tích lúa được bảo đảm tưới.

Ông Nguyễn Xuân Cường nhấn mạnh, tổng diện tích tự nhiên là vào khoảng 33 triệu hecta, nhưng 3/4 là núi và cao nguyên. Địa hình kéo dài 15 vĩ độ, rất dốc từ phía Tây sang phía Đông. Do làm thủy lợi cực kỳ khó. Nhưng tất cả các giai đoạn Việt Nam đều chú ý đầu tư đến thủy lợi. Hệ thống hồ lớn, công trình thủy lợi lớn là đều do nhà nước đầu tư, từ Nam chí Bắc. Cơ bản đáp ứng cho nông nghiệp. Và đến hiện nay chuyển từ cơ bản cho nông nghiệp đã sang cơ bản cho phát triển kinh tế quốc dân: thủy điện, công nghiệp, đô thị, nước dùng cho dân, còn chỉ một phần đáp ứng cho nông nghiệp.

Cùng với bài toán hạ tầng, các chính sách trong giai đoạn đổi mới tiếp tục tháo gỡ một vấn đề nhức nhối mang tên: đất đai. Trước Đổi mới, sản xuất nông nghiệp được tổ chức theo cơ chế tập thể, trong khi hộ nông dân chưa thực sự được trao quyền chủ động đối với tư liệu sản xuất. Chính sách khoán, đặc biệt là Khoán 10 năm 1988, đã từng bước thay đổi căn bản mối quan hệ giữa người nông dân với đất đai và kết quả sản xuất. Đất vẫn thuộc sở hữu toàn dân, Nhà nước thống nhất quản lý, nhưng quyền sử dụng đất được giao ổn định, lâu dài cho người dân.

Chuyển mình theo thị trường, nâng giá trị nông sản

Theo Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà giáo nhân dân Trần Đức Viên - nguyên Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, hiệu ứng của sự thay đổi thể chế diễn ra rất nhanh và cho thấy sức mạnh của việc khơi thông động lực sản xuất. Năm 1987, nước ta vẫn phải nhập khoảng 1,6 triệu tấn lương thực. Nhưng chỉ sau 6 tháng thực hiện Khoán 10, Việt Nam đã xuất khẩu khoảng 1,4 triệu tấn lương thực.

Khi bài toán lương thực trong nước từng bước được giải quyết, chính sách nông nghiệp cũng chuyển từ ưu tiên mục tiêu “đủ ăn” sang tạo điều kiện để người dân đa dạng hóa sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo lợi thế và nhu cầu thị trường. Đây chính là bước chuyển quan trọng từ nền nông nghiệp chủ yếu bảo đảm an ninh lương thực sang nền nông nghiệp hàng hóa.

Trên nền tảng đó, những ngành hàng có lợi thế từng bước được hình thành và mở rộng quy mô. Sản lượng cà phê từ khoảng 90 nghìn tấn năm 1990 đã tăng lên khoảng 2 triệu tấn năm 2024; sản lượng cao su tăng khoảng 20 lần; hồ tiêu từ 9 nghìn tấn lên 250 nghìn tấn, đưa Việt Nam trở thành nước sản xuất hồ tiêu lớn nhất thế giới. Cùng với trồng trọt, chăn nuôi và thủy sản cũng được mở rộng mạnh mẽ; riêng sản lượng thủy sản đã tăng gần gấp 10 lần so với năm 1990.

GS - TS Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam rằng, chúng ta đã rất nhanh nhạy để thay đổi cơ chế chính sách trong công tác quản lý nông nghiệp và nông thôn. Từ một cái nước sản xuất đặc thù nhiều về lúa gạo, về cái lương thực nhưng chúng ta đã rất nhanh nhạy khi thấy là cái trần của sản xuất lương thực cũng đã đạt đến mức cao về năng suất cũng như về sản lượng, về khả năng tiêu thụ thị trường thì chúng ta đã nhanh chóng có một cái cuộc cách mạng chuyển đổi dịch chuyển cơ cấu cây trồng để chuyển sang các cái mặt hàng khác. Và chính từ cái chương trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp đó, chúng ta đã có hàng loạt cái chính sách để chuyển đổi đất đai, chính sách hỗ trợ cho sản xuất, chính sách khuyến nông, chính sách hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân và chính sách mở cửa thị trường.

Cột mốc 70 tỷ USD xuất khẩu năm 2025 đánh dấu kỳ tích của cả một quá trình thay đổi về thể chế, chính sách và cách thức tổ chức nền nông nghiệp suốt 40 năm đổi mới. Theo các chuyên gia, đổi mới chính sách là yếu tố tiên quyết tạo ra động lực phát triển. Chính sách đất đai trao quyền chủ động cho người nông dân; chính sách thị trường mở rộng không gian tiêu thụ trong nước và quốc tế; chính sách tài chính, tín dụng tạo thêm nguồn lực cho sản xuất; cùng với đó là đổi mới hợp tác xã, doanh nghiệp và hệ thống dịch vụ nông nghiệp. Khi những yếu tố này được kết nối trong một chiến lược dài hạn, nông nghiệp không chỉ làm nhiệm vụ bảo đảm lương thực mà đã trở thành một ngành kinh tế có sức cạnh tranh và đóng góp ngày càng lớn cho tăng trưởng, thu nhập và đời sống người dân nước ta.

Google Search. Xem hướng dẫn.