Lá chắn an toàn cho vùng sản xuất lúa ảnh hưởng hạn, mặn

Điều tiết nước theo mùa vụ

Ở hạ lưu ĐBSCL, nguồn nước biến động theo mùa, thủy triều và thời tiết. Có thời điểm đồng ruộng cần nước ngọt để xuống giống, khi mưa lớn hoặc triều dâng, yêu cầu lại là tiêu thoát nước, bảo vệ lúa. Với vùng lúa - tôm, người dân còn phải tính thời gian rửa mặn, chuyển đổi nguồn nước giữa vụ lúa và vụ nuôi tôm.

Hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé, kết hợp cống Xẻo Rô, góp phần điều tiết nguồn nước cho vùng hưởng lợi thuộc tỉnh An Giang, Cà Mau và TP Cần Thơ. Các công trình kiểm soát dòng chảy qua cửa sông, kênh chính, hỗ trợ ngăn mặn, giữ ngọt hoặc tiêu nước theo từng thời điểm. Hiệu quả vận hành phụ thuộc vào sự phối hợp với hệ thống kênh nội đồng và lịch sản xuất tại từng tiểu vùng.

Quy mô sản xuất hiện nay cho thấy diện tích cần được bảo vệ rất lớn. Tại các địa phương trong vùng hưởng lợi như An Giang (địa bàn thuộc tỉnh Kiên Giang cũ), lúa hè thu 2026 đã gieo sạ và thu hoạch 104.700 ha, mang lại sản lượng khoảng hơn 407.300 tấn. Tiếp đó, hàng chục ngàn ha lúa thu đông đã được nông dân gieo sạ và cho thu hoạch.

Tại Cà Mau, lúa hè thu xuống giống gần 23.000 ha và nông dân đang tiếp tực xuống giống vu lúa - tôm 2026-2027, diện tích gieo cấy sớm chủ yếu ở 2 xã Vĩnh Phước và Ninh Thạnh Lợi.

Còn tại TP Cần Thơ (thuộc địa bàn tỉnh Hậu Giang và Sóc Trăng cũ), vụ hè thu 2026 nông dân đã xuống giống và thu hoạch dứt điểm gần 69.800ha, sản lượng thu hoạch khoảng 441.200 tấn. Vụ thu đông xuống giống khoảng 13.000 ha, lúa đang giai đoạn đòng trổ và thu hoạch. Cùng với lúa, khu vực này có gần 5.000 ha trồng màu và cây ăn trái, cũng được bảo đảm nguồn nước và bảo vệ tốt trước hạn hán, xâm nhập mặn.

Những con số này cho thấy, trên vùng hưởng lợi rộng lớn, có nhiều vụ lúa trong năm và sản xuất diễn ra đan xen giữa các giai đoạn xuống giống, sinh trưởng và thu hoạch, đòi hỏi nguồn nước được điều tiết sát với nhu cầu từng vùng.

Chủ động giữ an toàn cho sản xuất

Cùng với hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé, cống âu thuyền Ninh Quới (thuộc địa bàn tỉnh Cà Mau) giữ vai trò quan trọng trong hệ thống thủy lợi Quản Lộ - Phụng Hiệp. Trong mùa khô 2026, công trình vận hành liên tục từ đầu tháng 2, với nhiều lượt đóng, mở, tổng thời gian đóng cống kéo dài hơn hai tháng. Việc vận hành góp phần giữ độ mặn dưới 1g/lít tại khu vực Ngã Năm, hỗ trợ sản xuất lúa đông xuân và bảo đảm nguồn nước ngọt.

Khả năng kiểm soát ranh mặn - ngọt cũng có ý nghĩa với những địa bàn cần chuyển đổi giữa trồng lúa và nuôi tôm. Tại xã Đông Thái (tỉnh An Giang), sản xuất lúa - tôm phụ thuộc nhiều vào nước mưa và quá trình rửa mặn.

Ông Nguyễn Hoàng Mỹ, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đông Thái cho biết, toàn xã có gần 8.400ha sản xuất lúa trong năm, trong đó khoảng 6.700ha sản xuất luân canh vụ lúa, vụ tôm. Nếu mưa ít hoặc phân bố không đều, thời gian rửa mặn kéo dài, làm chậm tiến độ xuống giống và tăng rủi ro cho cây lúa.

Phòng chuyên môn xã Đông Thái đã rà soát diện tích đã gieo sạ, khu vực chuẩn bị xuống giống và những nơi chưa đủ điều kiện, đồng thời theo dõi độ mặn trên kênh, cập nhật thông tin thủy văn cho nông dân.

“Nguyên tắc của địa phương là không chạy theo tiến độ xuống giống bằng mọi giá. Những khu vực độ mặn còn cao hoặc chưa bảo đảm nguồn nước ngọt phải tiếp tục rửa mặn, theo dõi nguồn nước trước khi gieo sạ”, ông Mỹ nêu quan điểm tổ chức sản xuất.

Với vùng lúa - tôm An Giang có quy mô khoảng 69.000ha, Chi cục Trồng trọt - BVTV An Giang khuyến cáo nông dân xuống giống sớm, đảm bảo thu hoạch dút điểm vào tháng 1/2027, tránh hạn hán và xâm nhập mặn cuối vụ. Kế hoạch phải tính đồng thời thời gian rửa mặn, xuống giống, thu hoạch và thời điểm đưa nước mặn trở lại phục vụ nuôi tôm.

Vận hành công trình vì thế cần bám sát mực nước, độ mặn, lượng mưa và tình hình sản xuất. Cùng với công trình đầu mối, địa phương cần củng cố bờ bao, cửa lấy nước, kênh mương, trạm bơm, hướng dẫn nông dân lấy nước, tiêu nước đúng thời điểm. Sự phối hợp giữa đơn vị quản lý công trình, cơ quan chuyên môn, chính quyền cơ sở và người sử dụng nước sẽ quyết định hiệu quả bảo vệ sản xuất.

Từ vụ đông xuân 2025-2026, qua hè thu 2026 và vụ lúa - tôm đang diễn ra, cho thấy vai trò của các công trình thủy lợi lớn đã góp phần giảm sức ép của hạn hán, xâm nhập mặn và ngập úng đối với vùng sản xuất. Vận hành linh hoạt, gắn với lịch mùa vụ phù hợp từng tiểu vùng giúp nông dân bảo vệ an toàn mùa vụ trước những tác động bất lợi của thời tiết.