Lê Minh Hoan: Nhìn qua những trang viết về sầu riêng Thái Lan

Có một cách khá thú vị để tìm hiểu sức mạnh của một ngành hàng: Không nhất thiết phải bắt đầu từ diện tích, sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu. Thử bước vào hiệu sách, mở một tạp chí nông nghiệp, tìm những chuyên trang kỹ thuật, trang web của hiệp hội ngành hàng, những sản phẩm báo chí dữ liệu, những công trình nghiên cứu đang được phổ biến cho người dân. Nhìn vào đó, phần nào có thể hình dung ngành hàng ấy đang nghĩ gì, lo điều gì và chuẩn bị cho tương lai ra sao. Sầu riêng Thái Lan là một trường hợp như vậy.

Khi tìm hiểu các ấn phẩm và nền tảng truyền thông về sầu riêng của Thái Lan, điều dễ nhận thấy trước tiên là không nhất thiết tồn tại một tờ “tạp chí sầu riêng quốc gia” duy nhất đóng vai trò trung tâm. Thay vào đó là một hệ sinh thái truyền thông ngành hàng khá rộng: Tạp chí nông nghiệp, chuyên trang kỹ thuật, Hiệp hội Sầu riêng Thái Lan, các viện nghiên cứu, cơ quan nhà nước, trường đại học, báo chí dữ liệu, truyền hình công cộng và cả các nền tảng của doanh nghiệp.

Mỗi nơi nhìn trái sầu riêng ở một lát cắt khác nhau. Ghép những lát cắt ấy lại mới thấy một bức tranh đáng suy ngẫm: Người Thái không chỉ truyền thông về *cách trồng sầu riêng, *mà đang truyền thông về cách duy trì sức cạnh tranh của ngành sầu riêng.

Từ chuyện chăm một cái cây đến quản trị một ngành hàng

Một trong những ấn phẩm nông nghiệp phổ biến của Thái Lan là Technology Chaoban.

Những bài viết về sầu riêng trên nền tảng này đi khá sâu vào nhân giống, trồng, quản lý vườn, chăm sóc, công nghệ và thu hoạch. Có những bài trình bày cả chuỗi công nghệ nhằm tăng hiệu quả vườn sầu riêng, từ khâu nhân giống đến quản lý sản xuất và thu hoạch.

Nếu chỉ nhìn bề ngoài, đó dường như vẫn là câu chuyện khuyến nông quen thuộc. Nhưng đọc kỹ sẽ thấy điểm khác.

Kỹ thuật không đứng một mình. Nó thường được gắn với bài toán năng suất, lao động, chi phí, chất lượng, khả năng tiêu thụ và thị trường. Người đọc không chỉ được hướng dẫn “làm như thế nào”, mà dần được dẫn đến câu hỏi quan trọng hơn: làm như vậy để tạo ra gi****á trị gì?

Đó là sự chuyển dịch từ **tư duy kỹ thuật **đơn lẻ sang tư duy kinh tế - kỹ thuật.

Một cây sầu riêng vì vậy không chỉ có câu chuyện của bộ rễ, thân, lá, hoa và trái. Đằng sau nó còn có giá phân bón, tiền công, nguồn nước, thiết bị, hợp đồng mua bán, tiêu chuẩn xuất khẩu, người tiêu dùng và uy tín thương hiệu. Khi những yếu tố này cùng xuất hiện trên các trang viết, truyền thông đã bắt đầu bước ra khỏi khu vườn để đi vào cấu trúc ngành hàng.

Giống sầu riêng không chỉ là vật liệu sản xuất

Một nét đáng chú ý khác là truyền thông Thái Lan dành nhiều dung lượng cho câu chuyện giống. Không chỉ Monthong, Chanee hay Kan Yao. Những giống cổ, giống địa phương, nguồn gene bản địa cũng được giới thiệu như một phần tài sản của ngành sầu riêng.

Technology Chaoban từng giới thiệu tập hợp hàng trăm nguồn giống sầu riêng được bảo tồn tại Trung tâm Nghiên cứu Cây ăn quả Chanthaburi.

Nguồn dữ liệu này cho thấy việc bảo tồn giống không chỉ mang ý nghĩa hoài niệm. Đó còn là nguồn vật liệu cho chọn tạo giống, thích ứng biến đổi khí hậu, chống chịu sâu bệnh và tạo ra những phân khúc thị trường mới.

Ở đây xuất hiện một tầng tư duy đáng suy nghĩ.

Nếu toàn bộ ngành hàng chỉ chạy theo một vài giống đang có giá cao, sự đồng nhất sinh học có thể trở thành một rủi ro. Ngược lại, đa dạng giống tạo ra một “**ngân hàng lựa chọn” **cho tương lai.

Như vậy, một giống sầu riêng cổ hôm nay có thể chưa phải giống thương mại chủ lực, nhưng ngày mai có thể chứa trong nó một đặc tính quý về hương vị, khả năng chống bệnh hay thích ứng với khí hậu.

Truyền thông về giống, theo nghĩa đó, cũng là truyền thông về đa dạng sinh học, văn hóa địa phương và năng lực thích ứng dài hạn của ngành hàng.

Từ kinh nghiệm nhà vườn đến nông nghiệp dữ liệu

Một thay đổi ngày càng rõ trong nội dung truyền thông sầu riêng Thái Lan là *vai tr**ò *của khoa học, công nghệ và dữ liệu.

Nếu trước kia người trồng chủ yếu dựa vào kinh nghiệm quan sát đất, trời, lá, hoa và trái, thì ngày nay câu chuyện đã mở rộng sang cảm biến, hệ thống tưới chính xác, phân tích đất, phân tích dinh dưỡng, công nghệ kiểm tra chất lượng và các công cụ hỗ trợ ra quyết định.

Tháng 8/2026, thông tin về chương trình hợp tác nghiên cứu 5 năm giữa cơ quan nghiên cứu nông nghiệp Thái Lan và Hiệp hội Sầu riêng Thái Lan cho thấy phạm vi nghiên cứu đã kéo dài từ sức khỏe đất, quản lý hoa - trái, tưới chính xác, phân tích đất và cây đến chất lượng, thu hoạch, phân loại, an toàn sản phẩm và yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Công nghệ CT Scan cũng được đề cập như một giải pháp kiểm tra chất lượng bên trong trái mà không phá hủy sản phẩm.

Có thể nhìn thấy ở đây một sự chuyển dịch rất quan trọng: *Từ “tôi nghĩ cây đang thiếu nước” *sang “dữ liệu cho thấy cây đang cần bao nhiêu nước”.

Từ kinh nghiệm sang kinh nghiệm có dữ liệu hỗ trợ. Khi nghiên cứu bắt đầu từ vấn đề ngoài vườn rồi quay trở lại giải quyết vấn đề ngoài vườn, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và người nông dân được rút ngắn.

Không thể nói chuyện sầu riêng Thái Lan mà không nói đến người mua

Một mảng nội dung đặc biệt nổi bật là thị trường Trung Quốc.

Hiệp hội Sầu riêng Thái Lan dành riêng các nội dung phân tích tình hình sầu riêng tại Trung Quốc, hành vi người tiêu dùng, nhu cầu thị trường và sức ép cạnh tranh khi Việt Nam cùng nhiều quốc gia khác gia nhập mạnh hơn vào thị trường này.

Chi tiết này cho thấy một sự thay đổi góc nhìn. Một thời, câu chuyện nông nghiệp thường bắt đầu bằng câu hỏi: Trồng cây gì**?. **Rồi đến: Trồng bao nhiêu? **Nhưng khi thị trường ngày càng cạnh tranh, câu hỏi phải đảo chiều: **Người tiêu dùng cần gì?

Họ thích vị ngọt như thế nào? Độ chín ra sao? Muốn trái nguyên quả hay múi đông lạnh? Quan tâm đến an toàn thực phẩm đến mức nào? Họ mua ở chợ đầu mối, siêu thị, nền tảng thương mại điện tử hay qua livestream?

Thai PBS năm 2026 còn phản ánh sự thay đổi của hoạt động thương mại sầu riêng từ mô hình mua bán thông qua các đầu mối truyền thống sang bán hàng qua điện thoại thông minh và livestream.

Như vậy, nội dung truyền thông không dừng ở giá hôm nay bao nhiêu baht một ký. Nó bắt đầu bàn đến sự chuyển động của hành vi tiêu dùng và mô hình thương mại. Đây là bước chuyển từ tư duy bán cái mình có sang hiểu cái thị trường cần.

Một trái sầu riêng còn có câu chuyện của đất và vùng miền

Thái Lan cũng khai thác khá mạnh câu chuyện chỉ dẫn địa lý, vùng đất và giống địa phương.

Thai PBS, khi nói về sầu riêng Prachin, không chỉ nói đến trái ngon mà đi từ đặc tính đất, khoáng chất, giống được chứng nhận GI đến những đặc điểm nhận diện của trái sầu riêng vùng này.

Như vậy, người tiêu dùng không chỉ mua một ký sầu riêng. Họ mua một phần của vùng đất. Mua câu chuyện khí hậu. Mua lịch sử canh tác. Mua danh tiếng của cộng đồng sản xuất.

Đó chính là logic của terroir trong nhiều ngành hàng nông nghiệp nổi tiếng trên thế giới: Giá trị không chỉ nằm bên trong sản phẩm mà còn nằm trong nơi sản phẩm được sinh ra.

Nếu hai trái sầu riêng cùng giống Monthong nhưng một trái đến từ Chanthaburi, một trái đến từ Prachin hay một vùng khác, câu chuyện vùng miền giúp người tiêu dùng hiểu vì sao chúng có thể khác nhau. Từ đây, giá trị bắt đầu thoát khỏi chiếc cân.

Báo chí dữ liệu giúp người dân “nhìn thấy” ngành hàng

Một ví dụ rất đáng chú ý là dự án Throne of Thorns của The Visual - Thai PBS.

Thay vì một bài báo dài đơn thuần, Thai PBS sử dụng data visualization và hình thức tương tác để kể câu chuyện lịch sử sầu riêng, bản đồ vùng trồng, giống, sản xuất, cách nhận biết trái và tương lai cạnh tranh của ngành sầu riêng Thái Lan. Dữ liệu của dự án cho thấy sầu riêng đã được trồng tại hàng chục tỉnh của Thái Lan và sản xuất đang tiếp tục mở rộng.

Đây là một bước phát triển khác của truyền thông nông nghiệp. Tri thức không nhất thiết chỉ nằm trong một bài viết nhiều chữ. Nó có thể trở thành bản đồ. Một biểu đồ. Một hình ảnh tương tác. Một video. Một câu chuyện số.

Người trẻ chưa từng bước vào vườn sầu riêng vẫn có thể bắt đầu quan tâm đến sầu riêng từ một màn hình điện thoại.

Và có lẽ đó cũng chính là cách đưa nông nghiệp ra khỏi phạm vi của những người làm nông để trở thành câu chuyện của toàn xã hội.

Khi vỏ sầu riêng cũng bước vào trang báo

Một tín hiệu khác cho thấy phạm vi tư duy ngành hàng đang mở rộng là câu chuyện phụ phẩm.

Technology Chaoban gần đây đặt vấn đề về lượng vỏ lớn phát sinh sau tiêu thụ và khả năng biến vỏ sầu riêng thành một phần của kinh tế xanh. Điều tưởng nhỏ nhưng hàm chứa một sự thay đổi lớn.

Trước đây, giá trị của trái sầu riêng chủ yếu nằm ở phần cơm. Phần còn lại là chất thải. Nhưng tư duy kinh tế tuần hoàn đặt câu hỏi khác:

Trong cái đang gọi là chất thải còn giá trị gì chưa được khai mở?

Vỏ, hạt, phần xơ, nước thải, sinh khối từ cành lá sau cắt tỉa… nếu được nghiên cứu đúng mức đều có thể trở thành nguyên liệu cho một chuỗi giá trị khác.

Một ngành hàng trưởng thành không chỉ tìm cách bán phần có giá trị nhất, mà còn tìm cách *làm cho phần ít gi**á trị trở nên có giá *trị hơn.

Sau cùng, truyền thông cũng là một “hạ tầng mềm” của ngành hàng

Nhìn tổng thể những nội dung trên, có thể nhận ra các trang viết về sầu riêng Thái Lan thường xoay quanh ít nhất tám lớp vấn đề: Cây - Trái - Vườn - Người - Công nghệ - Thị trường - Vùng đất - Tương lai.

Ở lớp “cây” là giống, đất, nước, dinh dưỡng và sâu bệnh.

Ở lớp “trái” là độ già, chất lượng, thu hoạch và sau thu hoạch.

Ở lớp “vườn” là chi phí, năng suất, lao động và công nghệ.

Ở lớp “người” là nhà vườn, chuyên gia, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp.

Ở lớp “thị trường” là giá cả, người tiêu dùng, Trung Quốc và đối thủ cạnh tranh.

Ở lớp “vùng đất” là GI, giống địa phương, lịch sử và văn hóa.

Ở lớp “tương lai” là biến đổi khí hậu, dữ liệu, khoa học, đổi mới sáng tạo và sự xuất hiện của thế hệ nhà vườn mới.

Nhìn như vậy mới thấy một tạp chí ngành hàng không đơn thuần là nơi đăng bài. Nó có thể trở thành nơi ngành hàng tự soi mình.

Người trồng đọc để biết thị trường đang thay đổi. Doanh nghiệp đọc để hiểu vấn đề của người trồng. Nhà khoa học đọc để nhận diện câu hỏi từ thực tiễn. Chính quyền đọc để thấy điểm nghẽn cần tháo gỡ. Người tiêu dùng đọc để hiểu phía sau một múi sầu riêng là đất đai, con người, khoa học và cả một hệ sinh thái.

Gợi mở cho câu chuyện sầu riêng Đắk Lắk

Từ kinh nghiệm truyền thông của Thái Lan, có lẽ Đắk Lắk cũng có thể nghĩ xa hơn một “chuyên san sầu riêng”. Không chỉ là những trang hướng dẫn cách bón phân, xử lý ra hoa hay phòng bệnh.

Có thể hình dung một không gian tri thức mang tên “Câu chuyện sầu riêng Đắk Lắk”, nơi mỗi số đều có tiếng nói của người trồng, doanh nghiệp, nhà khoa học, hợp tác xã, chính quyền cấp xã, cơ quan quản lý, người tiêu dùng và thị trường quốc tế.

Có thể có Vườn sầu riêng, kể chuyện đất và cây.

Có Người sầu riêng, kể những người đang sống với khu vườn.

Có Khoa học sầu riêng, đưa phòng thí nghiệm về gần nhà vườn.

Có Kinh tế sầu riêng, phân tích chi phí và lợi nhuận thay vì chỉ đưa giá bán.

Có Thị trường sầu riêng, nhìn sang Trung Quốc, ASEAN và những thị trường mới.

Có Thế giới sầu riêng, quan sát Thái Lan, Malaysia, Philippines.

Có Sau trái sầu riêng, nói về chế biến, phụ phẩm và kinh tế tuần hoàn.

Và có *Sầu riêng ngày mai, *nơi đặt câu hỏi về biến đổi khí hậu, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và thế hệ thứ hai của những gia đình trồng sầu riêng hôm nay.

Khi ấy, chuyên san không chỉ truyền đạt kiến thức, nó kết nối kiến thức. Không chỉ kể chuyện thành công, nó nhận diện cả rủi ro. Không chỉ giúp người trồng làm ra nhiều trái hơn, nó giúp cả hệ sinh thái suy nghĩ xem làm thế nào tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi khu vườn, mỗi mùa vụ và mỗi mối quan hệ.

Có lẽ điều đáng học nhất từ những trang viết về sầu riêng Thái Lan không phải là cách họ làm một tờ tạp chí, mà là cách họ dùng truyền thông để nuôi dưỡng *tri thức chung của một ngành hàng. *Bởi trong một thị trường ngày càng cạnh tranh, lợi thế không chỉ nằm ở việc ai có nhiều hecta hơn, nhiều tấn sầu riêng hơn.

Lợi thế ngày mai có thể thuộc về nơi biết nhiều hơn, học nhanh hơn, kết nối tốt hơn và cùng nhau ra quyết định thông minh hơn.

Và đến lúc ấy, một trang báo nhỏ cũng có thể trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.