Mạch môn xanh mướt núi đồi

Dễ trồng, lợi nhuận cao

Đến thôn Yên Thuận, xã Hưng Khánh, tỉnh Lào Cai những ngày này, trên những nương mạch môn xanh mướt, nắng thu vàng như mật hòa vào không khí lao động hăng say của đồng bào vùng cao.

Đang thoăn thoắt làm việc, chị Hoàng Thị Bích dừng tay, cởi mở chia sẻ về loại cây dược liệu đang mang lại sinh kế bền vững cho người dân nơi đây.

Chị Bích cho biết trước đây toàn bộ diện tích hơn 1ha gia đình trồng quế. Mặc dù hiệu quả kinh tế khá nhưng cây quế sinh trưởng chậm, ròng rã hơn chục năm mới được thu hoạch, nếu chia bình quân thu nhập hàng năm trên đơn vị diện tích chưa phải là cao.

Cách đây 3 năm, khi HTX ở địa phương có chủ trương liên kết, cung cấp giống và cam kết bao tiêu đầu ra, gia đình chị Bích đã chuyển đổi khoảng 5 sào đất đồi sang trồng cây mạch môn. Cây mạch môn rất dễ sống. Từ lúc xuống giống đến lúc thu hoạch trong hai năm, gia đình chỉ bón phân 6-7 lần, lót bằng phân gà rồi dặm thêm NPK. Để đảm bảo chất lượng dược liệu sạch, gia đình chị hoàn toàn làm cỏ thủ công, tuyệt đối không phun thuốc diệt cỏ hay bất kỳ chất độc hại nào.

Chu kỳ sinh trưởng của mạch môn có thể kéo dài 3-4 năm hoặc lâu hơn nếu muốn để củ to. Tuy nhiên để đẩy nhanh vòng quay vốn, gia đình chị Bích chọn chu kỳ thu hoạch 2 năm một lần. Hiện củ mạch môn được HTX thu mua với giá 40.000 đồng/kg tươi, phần thân được cắt ra bán làm cây giống với giá 30.000 đồng/kg.

Nhẩm tính bài toán kinh tế, nét mặt chị Bích rạng rỡ hẳn lên: "Mỗi sào (360m2) gia đình tôi thu về 60 triệu đồng, 5 sào thu được ngót nghét 300 triệu đồng. Trừ đi chi phí đầu tư giống, phân bón và tiền thuê nhân công làm cỏ, gia đình vẫn đút túi gần 200 triệu đồng".

Không chỉ gia đình chị Bích, phong trào trồng mạch môn đang lan tỏa mạnh mẽ khắp thôn Yên Thuận. Gia đình bà Trần Ánh Tuyết là một trong những hộ đang khấm khá lên nhờ cây dược liệu này.

Bà Tuyết hồ hởi: "Cây mạch môn cực kỳ dễ trồng, có thể tận dụng mọi diện tích bờ bãi, đất thừa, đất thẹo để canh tác. Cây có sức sống khỏe và chịu hạn tốt, người dân chỉ cần tưới nước trong những ngày đầu mới xuống giống nếu trời quá nắng. Khi rễ đã bám đất, suốt những tháng ròng sau đó gần như không phải tưới. Năm đầu tiên mất chút công làm cỏ, đến năm thứ hai tán cây che kín, hầu như cỏ không mọc được nữa".

Trồng mạch môn, người dân không cần bám trụ hàng ngày trên bãi mà có thể yên tâm đi làm việc khác trong vài tháng. Đến kỳ làm cỏ, bà con trong thôn thường áp dụng hình thức đổi công nhau trong vài buổi là xong mảnh vườn. Kỳ thu hoạch, nếu sản lượng lớn HTX sẽ điều xe đến tận bãi thu mua. Khâu thanh toán cũng rất linh hoạt, bà con có thể nhận tiền ngay hoặc dồn lại chờ thu hoạch xong toàn bộ diện tích rồi nhận tiền một lần. Việc thu hoạch hiện nay đã bớt vất vả nhờ dùng máy cày để xới đất tơi xốp, nông dân chỉ việc nhặt củ thay vì phải hì hục đào như trước.

Người dẫn dắt

Chuyện cây mạch môn ở Hưng Khánh, anh Trần Long Phi, Giám đốc HTX Hoàng Thịnh Phát vừa là người am hiểu, lại là đầu tàu trong chuỗi liên kết sản xuất.

Từng gần 10 năm làm Trưởng thôn, anh Phi luôn trăn trở tìm hướng phát triển kinh tế cho bà con. Qua quá trình học hỏi nhiều nơi, nhận thấy cây mạch môn không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao mà còn rất phù hợp với thổ nhưỡng quê nhà, anh đã mạnh dạn đưa về trồng thử nghiệm.

"Cây mạch môn có đặc tính cực kỳ tốt, không kén đất, người dân có thể tận dụng triệt để đất để xen canh dưới tán rừng, vườn tạp, ven đường đi hoặc dưới tán cây ăn quả... Thấy cây phát triển tốt, dễ chăm sóc, tôi vận động bà con nhân rộng. Khi diện tích đã đủ lớn thì thành lập HTX để đứng ra bao tiêu sản phẩm, mục tiêu cốt lõi là xây dựng vùng dược liệu hữu cơ", anh Phi chia sẻ.

Hiện HTX Hoàng Thịnh Phát không chỉ thu mua mạch môn ở xã Hưng Khánh mà còn mở rộng ra nhiều địa phương khác như Văn Yên, Lục Yên, Văn Chấn...

Theo anh Phi, tổng sản lượng thu mua năm 2025 ước đạt khoảng gần 500 tấn củ tươi. Sản phẩm được HTX đưa vào hệ thống rửa sạch, phơi khô khoảng 70%, sau đó đưa vào máy quay để tách rễ, phân loại tạp chất trước khi xuất bán cho các đối tác dưới dạng sơ chế thô. HTX cũng đang mở rộng quy mô sản xuất để cung cấp các sản phẩm mang thương hiệu riêng. Trong đó, sản phẩm củ rút lõi được đóng gói, dán tem mác để cung cấp cho các phòng khám Đông y và bán trực tiếp trên các sàn thương mại điện tử.

Ngoài ký kết hợp đồng dài hạn cung ứng nguyên liệu cho Công ty Nam Dược và một số đơn vị sản xuất mỹ phẩm, thực phẩm chức năng trong nước, HTX đang hướng tới xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.

Anh Phi trăn trở: "Hiện sản phẩm của chúng tôi xuất sang thị trường Trung Quốc khá nhiều nhưng chủ yếu qua đường tiểu ngạch, phụ thuộc vào thương lái nên hay bị ép giá. Nếu chính quyền địa phương hỗ trợ hoàn thiện cấp mã số vùng trồng và các tiêu chí khắt khe khác để xuất khẩu chính ngạch, giá trị của cây mạch môn sẽ được nâng lên rất nhiều".

Trong tương lai, HTX dự kiến đầu tư hệ thống máy nghiền, máy băm để thu mua lại cả phần lá và rễ loại ra từ quá trình sơ chế. Toàn bộ phụ phẩm này sẽ được kết hợp với phân chuồng, xử lý qua men vi sinh để nuôi trùn quế, từ đó tạo nguồn phân bón hữu cơ cung cấp ngược lại cho chính vùng trồng mạch môn.

Cây dược liệu chủ lực của Lào Cai

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Chủ tịch UBND xã Hưng Khánh được biết, Hưng Khánh là địa phương có truyền thống phát triển các loại cây dược liệu dưới tán rừng. Riêng cây mạch môn dù mới được đưa vào trồng, rộ lên khoảng 3-4 năm trở lại đây nhưng đã cho thấy sự thích nghi. Đến nay, toàn xã đã phát triển được khoảng 70ha mạch môn, tập trung chủ yếu ở các thôn Yên Thuận, Tĩnh Hưng, Khe Năm, Đát Quang...

Căn cứ vào Đề án phát triển cây dược liệu của UBND tỉnh và Nghị quyết số 21 của HĐND tỉnh Lào Cai, xã Hưng Khánh đang khẩn trương ban hành đề án riêng, hướng tới quy hoạch vùng trồng mạch môn ổn định ở quy mô 100ha.

Định hướng của xã hiện nay là hướng dẫn HTX và các hộ dân khẩn trương hoàn thiện cấp mã số vùng trồng và chứng nhận GACP, bởi mạch môn là cây dược liệu, chỉ khi vùng trồng đạt chứng nhận GACP thì các công ty dược mới có thể thu mua.

Thời gian tới, Hưng Khánh sẽ tiếp tục vận động nhân dân mở rộng diện tích, đồng thời kêu gọi các doanh nghiệp đầu tư cơ sở chế biến sâu dược liệu ngay tại xã, mở ra hướng đi bền vững cho vùng đất khó, giúp cho đồng bào người Mông, Tày nơi đây ngày càng có cuộc sống ấm no.

Bên cạnh mạch môn, Hưng Khánh còn tận dụng tối đa lợi thế tự nhiên với khoảng 3.300ha quế và 2.000ha rừng tre Bát Độ để phát triển các cây dược liệu dưới tán, tiêu biểu là cây sơn thục, khôi nhung. Việc phát triển khoảng 60ha sơn thục hiện nay mang lại lợi ích kép khi người dân không hề mất thêm diện tích canh tác mà vẫn có nguồn thu nhập tốt. Những thảm dược liệu dưới tán rừng còn góp phần quan trọng trong việc chống xói mòn và bảo vệ môi trường sinh thái.