Doanh nghiệp nông sản nào đang ‘lái’ con thuyền vào thị trường Trung Quốc?

Sáu tháng đầu năm, Trung Quốc chi khoảng 2,16 tỷ USD để nhập khẩu rau quả từ Việt Nam, tăng 19,3% và đẩy thị phần vọt lên gần 15,8%. Dưới sự tiên phong của các doanh nghiệp đầu tàu, cộng đồng doanh nghiệp Việt đang chuyển mình mạnh mẽ từ lối xuất khẩu biên mậu sang chiến lược chuỗi giá trị và chế biến sâu để chinh phục thị trường tỷ dân.

Chỉ cách Á quân Chi Lê 1 điểm

Mức tăng này giúp Việt Nam củng cố vững chắc vị thế là nguồn cung rau quả lớn thứ ba của Trung Quốc, đứng sau Thái Lan và Chile.

Đáng chú ý, thị phần hàng nông sản Việt tại thị trường này đã bật tăng từ khoảng 13,8% của nửa đầu năm 2025 lên gần 15,8% trong năm nay. Khoảng cách giữa Việt Nam và Chile - á quân trên bảng xếp hạng - hiện đã bị thu hẹp lại, chỉ còn chưa đầy một điểm phần trăm.

Động lực chính kéo đà vươn lên này đến từ sự bùng nổ của sầu riêng. Trong tổng kim ngạch nửa đầu năm, Trung Quốc chi gần 988 triệu USD (tăng 43,4%) để mua sầu riêng tươi và đông lạnh từ Việt Nam, đóng góp gần một nửa tổng giá trị xuất khẩu rau quả sang thị trường này.

Dù một số mặt hàng truyền thống như xoài, thanh long và chuối có sự điều chỉnh giảm, nhưng sự trỗi dậy mạnh mẽ của dừa đã bù đắp hoàn hảo. Tính chung, nhóm trái cây tươi, khô và đông lạnh đạt khoảng 1,63 tỷ USD, tăng 17% và chiếm hơn 80% tổng giá trị xuất khẩu sang đây.

Bên cạnh sản lượng, lợi thế địa lý chính là thứ vũ khí chiến lược. Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, chỉ ra rằng khoảng cách vận chuyển ngắn giúp nông sản tươi của Việt Nam cập bến thị trường Trung Quốc nhanh hơn, giữ được độ tươi ngon tối ưu và tiết kiệm đáng kể chi phí logistics so với các đối thủ từ Nam Mỹ hay các nước ASEAN khác. Khi nhu cầu trái cây nhiệt đới tại Trung Quốc lan rộng từ các đại đô thị sang thành phố loại 2, loại 3 và các tỉnh miền Bắc, miền Tây, lợi thế "cận thủy" này càng mở ra dư địa tăng trưởng cực lớn cho doanh nghiệp Việt.

Doanh nghiệp nông sản nào là đầu tàu?

Sự dịch chuyển của dòng vốn và tiêu chuẩn thị trường đã phân hóa cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu rau quả Việt Nam thành các khối rõ rệt, mỗi bên nắm giữ một thế mạnh riêng trên hải trình chinh phục thị trường tỷ dân.

Nhóm doanh nghiệp tiên phong chuỗi liên kết (Chánh Thu, Vina T&T...), chính là những cánh chim đầu đàn định hình tiêu chuẩn xuất khẩu trái cây tươi chính ngạch, với tâm điểm là mặt hàng sầu riêng, thanh long và xoài.

Thế mạnh lớn nhất của nhóm này là năng lực thiết lập và kiểm soát hệ thống mã số vùng trồng cùng các cơ sở đóng gói đạt chuẩn quốc tế tại các "thủ phủ" nông sản như Đắk Lắk hay Tiền Giang.

Thay vì mua gom trôi nổi, họ dịch chuyển từ mô hình thương mại thuần túy sang mô hình "cộng sinh với hợp tác xã", đầu tư bài bản từ khâu canh tác đạt chuẩn (như GlobalGAP), xử lý sau thu hoạch đến hệ thống kho lạnh khép kín. Sự chặt chẽ này là chìa khóa sống còn giúp họ vượt qua các đợt kiểm dịch gắt gao và đưa trái cây tươi ngon băng qua biên giới một cách nhanh chóng.

Khi làn sóng dừa Việt Nam chính thức được mở cửa rộng rãi thông qua các nghị định thư, các doanh nghiệp chế biến sâu tại Bến Tre và Đồng bằng sông Cửu Long đã bước lên sân chơi lớn. Điển hình như Betrimex hay Lương Quới, thế mạnh của họ không nằm ở trái tươi nguyên quả mà nằm ở công nghệ tinh chế cao cấp: nước dừa đóng lon, sữa dừa, dầu dừa và cơm dừa sấy khô.

Nhóm này giải quyết triệt để bài toán gia tăng giá trị kinh tế và né tránh rủi ro hư hỏng dọc đường của trái cây tươi nhờ thời hạn bảo quản dài. Sở hữu các chứng nhận chất lượng quốc tế khắt khe, họ dễ dàng thâm nhập sâu vào các hệ thống siêu thị, chuỗi bán lẻ hiện đại nội địa Trung Quốc mà nông sản thô khó lòng với tới.

Nắm giữ những nông trường chuối bạt ngàn trải dài từ Việt Nam sang Lào và Campuchia, Hoàng Anh Gia Lai là minh chứng tiêu biểu cho năng lực cung ứng khối lượng lớn, đều đặn quanh năm với giá thành cạnh tranh.

Trong khi đó, dòng vốn đầu tư đang dịch chuyển mạnh vào công nghệ cấp đông sâu (IQF) đối với sầu riêng và trái cây vụ mùa. Các doanh nghiệp đầu tư kho lạnh sâu giúp giải quyết bài toán ùn ứ mùa rộ, kéo dài thời gian thương mại và đáp ứng thị hiếu ngày càng ưa chuộng hàng đông lạnh tiện lợi của người tiêu dùng Trung Quốc.

Chiếm số lượng đông đảo, nhóm này đóng vai trò duy trì dòng chảy linh hoạt qua các cửa khẩu phía Bắc như Lạng Sơn, Lào Cai hay Quảng Ninh. Thế mạnh của họ là tốc độ xoay vòng vốn cực nhanh, sự am hiểu tường tận thị hiếu tiểu thương bản địa và mạng lưới giao thương lâu năm tại các chợ đầu mối Trung Quốc.

Tuy nhiên, đây cũng là phân khúc chịu nhiều tổn thương nhất trước những biến động về chính sách thông quan hay các đợt siết chặt kiểm tra nguồn gốc từ nước bạn.

Đích đến chất lượng: Bài toán sinh tử từ biên giới

Cơ hội mở ra thênh thang, song áp lực từ thị trường hàng xóm chưa bao giờ hạ nhiệt. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Trung Quốc đang siết chặt toàn diện quy trình quản lý, từ khâu đăng ký doanh nghiệp, cấp mã số vùng trồng đến kiểm tra cơ sở đóng gói. Mọi sơ suất như gian lận nguồn gốc, mượn mã vùng trồng hay để nhiễm sinh vật gây hại đều có thể khiến cả một vùng nguyên liệu bị đình chỉ xuất khẩu.

Do đó, lợi thế về khoảng cách địa lý hay quy mô chỉ thực sự phát huy tác dụng khi các doanh nghiệp Việt giữ vững sự minh bạch và chất lượng xuyên suốt chuỗi giá trị. Cuộc đua trên thị trường rau quả Trung Quốc nay đã vượt qua giai đoạn "làm nhanh, bán nhanh". Đây là cuộc chơi của những cái đầu lạnh, sự liên kết chặt chẽ với người nông dân và cam kết vững chắc về an toàn thực phẩm.