Một vụ lúa lời vài triệu đồng, làm sao để nông dân mặn mà với chuyển đổi xanh?

Đây là bài toán được TS. Vũ Thanh Nội, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đặt ra tại Hội thảo khoa học CELG 2026, do Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH), tổ chức.

Nông dân khó chuyển đổi xanh nếu trồng lúa mãi không khá

Từ thực tế khảo sát tại Đồng bằng sông Cửu Long, TS Vừ Thanh Nội cho biết giá trị thu được từ một số loại cây ăn trái như sầu riêng, mít có thể cao hơn đáng kể so với trồng lúa.

Bà dẫn ví dụ có những hộ trồng lúa chỉ thu được khoảng 4-5 triệu đồng cho cả gia đình sau một vụ, tùy diện tích canh tác. Trong khi đó, nếu cây ăn trái được mùa, được giá, thu nhập có thể lên đến hàng trăm triệu đồng.

“Nếu yêu cầu nông dân tiếp tục trồng lúa nhưng thu nhập thấp hơn đáng kể so với những mô hình canh tác khác, việc vận động họ tham gia các chương trình chuyển đổi xanh, trồng lúa giảm phát thải sẽ không dễ dàng”, TS Nội nhấn mạnh.

Theo bà, muốn duy trì sản xuất lúa phục vụ an ninh lương thực, đồng thời thực hiện mục tiêu giảm phát thải, cần có cơ chế hỗ trợ và phân bổ nguồn lực phù hợp giữa các địa phương. Việc duy trì diện tích lúa không thể chỉ đặt lên vai người nông dân hoặc một tỉnh riêng lẻ mà phải được nhìn nhận trong tổng thể lợi ích của toàn vùng.

Chi phí chuyển đổi cũng là trở ngại lớn. Trong một dự án nghiên cứu do bà làm trưởng dự án, nhóm nghiên cứu thử nghiệm mô hình sản xuất thanh long tiết kiệm tài nguyên, sử dụng đèn LED thay bóng đèn truyền thống đồng thời thử nghiệm phân bón hữu cơ...

Tuy nhiên, theo TS Nội, sản phẩm hữu cơ có thể gặp bất lợi về hình thức, mẫu mã so với sản phẩm sử dụng hóa chất thông thường.

“Nếu thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, người nông dân phải gánh thêm chi phí đầu tư, trong khi chưa chắc tiêu thụ được sản phẩm với mức giá tương xứng”, bà nói.

Vì vậy, chuyển đổi xanh không thể chỉ được đánh giá bằng diện tích sản xuất hay mức giảm phát thải. Người nông dân cần biết chi phí đầu tư tăng thêm bao nhiêu, năng suất có được duy trì không và sản phẩm có đầu ra với giá bán tương xứng hay không.

Tăng trưởng kinh tế không thể bỏ qua cái giá môi trường

Theo TS Vừ Thanh Nội, bài toán chuyển đổi xanh tại Đồng bằng sông Cửu Long còn gắn với sự đánh đổi giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ hệ sinh thái.

Khu vực đóng góp khoảng 56% sản lượng lúa và hơn 90% sản lượng gạo xuất khẩu cả nước. Tuy nhiên, dù tiếp nhận khoảng 471 tỉ m³ nước mỗi năm, nơi đây vẫn thường xuyên đối mặt với hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt, đặc biệt trong mùa khô.

Theo TS Nội, hiệu quả phát triển kinh tế không thể chỉ đo bằng sản lượng hay giá trị xuất khẩu mà cần tính cả chi phí môi trường, tổn thất hệ sinh thái và thu nhập bị mất đi của những nhóm dân cư chịu tác động.

Do đó, quy hoạch phát triển cần có cách tiếp cận tích hợp, xem xét đồng thời các lĩnh vực kinh tế, hạ tầng, tài nguyên và môi trường, thay vì quy hoạch riêng lẻ từng ngành. Việc phân bổ nguồn lực cũng phải tính đến chi phí và lợi ích giữa các ngành, địa phương.

"Tăng trưởng kinh tế và chuyển đổi xanh cần được đặt trong cùng một bài toán. Không thể chỉ ưu tiên sản lượng trước mắt mà bỏ qua chi phí môi trường. Tuy nhiên, xanh hóa cũng phải đi kèm hỗ trợ về tài chính, công nghệ và lộ trình phù hợp để người dân, doanh nghiệp có thể thực hiện", TS Nội nhấn mạnh.

Chính sách cần sự chung tay của nhiều bên

Hội thảo khoa học CELG 2026 do UEH tổ chức vào ngày 12-11, là diễn đàn trao đổi các vấn đề chính sách và phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và những thay đổi về kinh tế, quản trị.

PGS.TS Bùi Quang Hùng, Giám đốc Đại học Kinh tế TP.HCM, cho rằng những vấn đề như thị trường tín chỉ carbon hay phát triển bền vững không còn nằm trong phạm vi một ngành hay địa phương.

"Do đó, chính sách cần được đồng kiến tạo với sự tham gia của nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và cộng đồng, cùng phối hợp liên ngành, liên vùng từ khâu thiết kế đến thực thi và đánh giá", lãnh đạo UEH nhấn mạnh.