Muốn vào EU, doanh nghiệp phải vượt 'cửa ải' SPS

Cơ hội chỉ dành cho doanh nghiệp đáp ứng chuẩn SPS

Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) mở ra cơ hội lớn cho nông sản Việt Nam, nhưng ưu đãi thuế quan không còn là lợi thế duy nhất. Muốn chinh phục thị trường EU, doanh nghiệp phải đáp ứng ngày càng tốt hơn các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động thực vật (SPS).

EVFTA đã mở ra cánh cửa rộng lớn cho nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường hơn 450 triệu dân với mức thu nhập cao. Hàng loạt dòng thuế được cắt giảm, nhiều mặt hàng nông sản được hưởng thuế suất 0%, tạo lợi thế cạnh tranh đáng kể so với trước đây.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, khi rào cản thuế quan dần được gỡ bỏ thì những quy định SPS, giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRL), truy xuất nguồn gốc hay phát triển bền vững lại trở thành "cửa ải" mới mà doanh nghiệp buộc phải vượt qua nếu muốn giữ vững thị trường.

Theo ông Lương Phước Vinh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tentamus Việt Nam, nhiều doanh nghiệp vẫn cho rằng tận dụng EVFTA đồng nghĩa với việc đáp ứng quy tắc xuất xứ và hưởng ưu đãi thuế quan. Thực tế, đây mới chỉ là điều kiện cần.

"Điều kiện đủ để hàng hóa có thể vào sâu và đứng vững tại thị trường EU chính là khả năng đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về SPS", ông Vinh nhận định.

Ông cho biết, EU hiện là một trong những thị trường có hệ thống quy định nghiêm ngặt nhất thế giới về an toàn thực phẩm. Các quy định liên quan đến giới hạn dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực vật, chất ô nhiễm, phụ gia thực phẩm, vật liệu bao gói tiếp xúc với thực phẩm hay truy xuất nguồn gốc liên tục được cập nhật dựa trên các đánh giá khoa học mới.

Theo ông Vinh, nhiều doanh nghiệp vẫn có thói quen chỉ tìm hiểu quy định của thị trường khi chuẩn bị xuất khẩu một lô hàng. Trong khi đó, mỗi thay đổi nhỏ về MRL hoặc yêu cầu kiểm soát của EU đều có thể khiến một lô hàng bị giữ lại, cảnh báo hoặc thậm chí bị trả về nếu doanh nghiệp không kịp điều chỉnh quy trình sản xuất.

"Thị trường hiện nay không chỉ yêu cầu sản phẩm đạt chất lượng mà doanh nghiệp phải chứng minh được toàn bộ quá trình tuân thủ. Hồ sơ truy xuất nguồn gốc, kết quả kiểm nghiệm, quy trình kiểm soát chất lượng và các bằng chứng về việc đáp ứng quy định SPS đều là những yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường", ông Vinh phân tích.

Theo Tổng Giám đốc Tentamus Việt Nam, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp không còn nằm ở việc bán được sản phẩm với giá tốt hay tận dụng ưu đãi thuế quan, mà là năng lực quản trị chất lượng trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

"Nếu trước đây doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá và sản lượng thì hiện nay cạnh tranh bằng khả năng tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế. Đây mới là nền tảng để khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do như EVFTA", ông Vinh nhấn mạnh.

Từ bị động đến chủ động vượt rào cản kỹ thuật

Theo ông Lương Phước Vinh, một trong những hạn chế lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay là vẫn đang ứng phó theo hướng bị động. Chỉ khi thị trường thay đổi quy định hoặc hàng hóa bị cảnh báo, doanh nghiệp mới bắt đầu tìm hiểu nguyên nhân và điều chỉnh.

Trong khi đó, xu hướng quản trị hiện đại là chuyển từ "đáp ứng khi có yêu cầu" sang chủ động theo dõi, dự báo và phòng ngừa rủi ro.

Muốn làm được điều này, doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật các quy định SPS, theo dõi cơ sở dữ liệu về MRL, Hệ thống cảnh báo nhanh về thực phẩm và thức ăn chăn nuôi của EU (RASFF) của EU cũng như các thông báo SPS của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

"Khi doanh nghiệp biết trước một hoạt chất có nguy cơ bị EU hạ ngưỡng MRL hoặc một quy định mới sắp có hiệu lực, họ có đủ thời gian để điều chỉnh vùng nguyên liệu, quy trình canh tác và kế hoạch sản xuất. Chi phí phòng ngừa luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí xử lý khi hàng hóa đã bị cảnh báo hoặc trả về", ông Vinh chia sẻ.

Những phân tích này cũng là thực trạng mà Văn phòng SPS Việt Nam đang ghi nhận. Theo ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, mỗi năm các thành viên WTO ban hành hàng nghìn thông báo SPS mới. Tốc độ thay đổi nhanh khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó trong việc cập nhật thông tin, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ông Nam cho biết, Văn phòng SPS Việt Nam hiện tiếp nhận và phổ biến thường xuyên các quy định mới từ các thị trường nhập khẩu. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả hỗ trợ doanh nghiệp, đơn vị đang phối hợp xây dựng cơ sở dữ liệu SPS quốc gia, tích hợp thông tin về các quy định kỹ thuật, giới hạn MRL và cảnh báo SPS theo hướng dễ tra cứu, dễ tiếp cận.

Đồng thời, Văn phòng SPS Việt Nam cũng đang phát triển hệ thống cảnh báo sớm nhằm giúp doanh nghiệp nhận diện sớm các nguy cơ từ thị trường xuất khẩu. Bên cạnh việc cập nhật các quy định mới, hệ thống sẽ khai thác dữ liệu từ hệ thống RASFF, tổng hợp các trường hợp vi phạm, phân tích nguyên nhân và đưa ra khuyến nghị đối với từng nhóm ngành hàng.

"Thay vì để doanh nghiệp biết khi lô hàng đã bị cảnh báo, mục tiêu là giúp họ nhận được thông tin ngay từ khi thị trường có dấu hiệu thay đổi quy định để chủ động điều chỉnh", ông Nam cho biết.

Đánh giá về xu hướng này, ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường cho rằng, trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng đề cao các tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ được quyết định bởi khả năng thích ứng với những yêu cầu mới của thị trường.

Theo ông Phong, cơ quan quản lý đang chuyển mạnh từ tư duy "quản lý" sang "đồng hành và phục vụ doanh nghiệp". Bên cạnh việc cập nhật thông tin SPS, các đơn vị chuyên môn sẽ tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hệ thống quản lý chất lượng, nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc, chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và phát triển bền vững.

"EVFTA mở ra cơ hội rất lớn cho nông sản Việt Nam, nhưng cơ hội đó chỉ thực sự được hiện thực hóa khi doanh nghiệp đáp ứng được các quy định SPS của thị trường nhập khẩu. Vì vậy, cùng với nâng cao chất lượng sản phẩm, việc xây dựng năng lực tuân thủ, chủ động cập nhật thông tin và phòng ngừa rủi ro cần được xem là một phần trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp", ông Phong nhấn mạnh.

Thực tế cho thấy, khi các hàng rào thuế quan dần được xóa bỏ, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp không còn nằm ở mức thuế ưu đãi mà ở khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Việc xây dựng hệ thống thông tin SPS, cơ chế cảnh báo sớm và cơ sở dữ liệu về các quy định kỹ thuật tạo nền tảng để nông sản Việt Nam khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do và chinh phục những thị trường có giá trị cao như EU.