Nỗi niềm nơi thủ phủ sầu riêng: [Bài 3] Vì sao kho tự phát vẫn nở rộ?

Nhu cầu kho bãi tăng cao

Những năm gần đây, cùng với cơn sốt giá sầu riêng, nhiều địa phương ở Đắk Lắk chứng kiến sự xuất hiện dày đặc của các điểm thu mua, sơ chế, đóng gói. Từ những nhà kho nhỏ dựng tạm đến những cơ sở đầu tư hàng tỷ đồng, tất cả đều hướng tới mục tiêu đón đầu nguồn nguyên liệu đang tăng nhanh.

Ở nhiều địa phương như Cuôr Đăng, Krông Pắc, Ea Knuếc... chỉ trên một tuyến đường đã xuất hiện hàng chục kho thu mua hoạt động cùng lúc vào chính vụ. Không ít cơ sở được cải tạo từ nhà xưởng cũ, trên đất ở hoặc đất nông nghiệp, bổ sung thêm băng chuyền, bể rửa, khu tập kết để phục vụ xuất khẩu.

Sự phát triển này trước hết xuất phát từ sức hút của thị trường. Sau khi sầu riêng được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, nhu cầu thu gom, phân loại, đóng gói tăng mạnh. Trong khi đó, tốc độ mở rộng diện tích sầu riêng lại vượt xa khả năng phát triển hệ thống hạ tầng logistics và kho bãi.

Bà Đặng Thị Thủy, Phó Giám đốc Sở NM-MT cho biết, tỉnh Đắk Lắk hiện có 54 cơ sở đóng gói các loại được cấp mã số cơ sở đóng gói gồm sầu riêng, chuối, các loại quả tươi và mít, trong đó sầu riêng có 42 cơ sở được cấp mã số. Ngoài ra, đã thiết lập 52 hồ sơ cơ sở đóng gói sầu riêng và đang chờ phía Trung Quốc phê duyệt.

Theo bà Thủy, đối với các cơ sở đã được cấp mã số cơ sở đóng gói và được nước nhập khẩu phê duyệt, vấn đề kho bãi của họ đã được chuẩn hóa đúng quy định và không có kho bãi tự phát. Bởi vì họ phải đáp ứng các quy định tại Điều 7 của Nghị định số 38/2026/NĐ-CP ngày 24/01/2026. Trong đó quy định phải có địa điểm cụ thể, diện tích phù hợp với quy mô hoạt động; nhà xưởng được bố trí theo nguyên tắc một chiều và phân khu chức năng riêng biệt; có nguồn điện, nước sạch, hệ thống thoát nước.

Đối với các kho bãi trái phép, bà Thủy cho rằng phần lớn các cơ sở này hình thành tự phát, phân tán tại vùng nông thôn, gây ra nhiều tác động tiêu cực, đặc biệt trên lĩnh vực quản lý đất đai, an toàn giao thông và môi trường.

Tại Đắk Lắk, khi nguồn nguyên liệu càng nhiều, thương lái và doanh nghiệp càng muốn xây dựng điểm thu mua ngay tại vùng trồng để giảm chi phí vận chuyển, chủ động cạnh tranh mua hàng với các đơn vị khác. Điều này khiến kho bãi phát triển theo tín hiệu thị trường nhiều hơn là theo quy hoạch.

Một nguyên nhân khác là việc đầu tư kho thu mua không đòi hỏi quy trình quá phức tạp. Chỉ cần có mặt bằng, một số trang thiết bị cơ bản và lao động thời vụ là có thể đi vào hoạt động trong mùa vụ. Vì vậy, nhiều cá nhân, hộ kinh doanh cũng tham gia lĩnh vực này khi nhận thấy khả năng sinh lời.

Theo ghi nhận, không ít kho chỉ hoạt động vài tháng trong năm nhưng vẫn được đầu tư vì kỳ vọng lợi nhuận cao khi thị trường thuận lợi. Mùa vụ kết thúc, cơ sở

Trên thực tế, sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các đầu mối thu mua càng làm số lượng kho tăng nhanh. Mỗi doanh nghiệp, mỗi thương lái đều muốn có điểm tập kết riêng để giữ vùng nguyên liệu, tránh phụ thuộc vào đối tác khác. Hệ quả là nhiều kho nằm san sát nhau, công suất tương đồng nhưng hoạt động manh mún.

Rủi ro với chuỗi ngành hàng

Việc các kho bãi tự phát nở rộ không chỉ gây khó khăn cho công tác quản lý mà còn tạo ra nhiều rủi ro đối với toàn chuỗi ngành hàng. Trước hết là ảnh hưởng đến công tác quản lý nhà nước về đất đai. Theo bà Đặng Thị Thủy, việc sử dụng đất không phù hợp với mục đích sử dụng đất đã được giao, không phù hợp quy hoạch sử dụng đất dẫn đến việc vi phạm pháp luật về đất đai.

Bên cạnh đó là áp lực lên hạ tầng giao thông nông thôn. Mùa thu hoạch, xe container, xe tải trọng lớn liên tục ra vào các khu dân cư để vận chuyển hàng hóa, làm gia tăng nguy cơ mất an toàn giao thông, xuống cấp đường sá và ảnh hưởng sinh hoạt của người dân.

Đối với vấn đề môi trường, việc hình thành tự phát các kho hàng, không được cơ quan có thẩm quyền đánh giá về môi trường cũng dẫn đến nguy cơ không đảm bảo về bảo vệ môi trường theo quy định. Không ít kho còn phát sinh lượng lớn nước thải từ quá trình vệ sinh, sơ chế, cùng với rác thải hữu cơ như vỏ, cuống, trái hư hỏng. Nếu không được xử lý đúng quy định sẽ tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường.

Tại xã Cuôr Đăng, từ ngày 1/7/2025 đến nay UBND xã đã liên tục đốc thúc việc kiểm tra và đã xử phạt đối với 4 trường hợp xây dựng mới hoặc cơi nới kho chứa trái phép, nhưng tình hình vẫn chưa có dấu hiệu “hạ nhiệt”. Tính đến tháng 6/2026, chỉ có 3 trong tổng số 21 kho thu mua, trung chuyển nông sản trên địa bàn xã là được cấp giấy phép xây dựng. UBND xã Cuôr Đăng cho biết sẽ tăng cường kiểm tra và kiên quyết xử lý với nguyên tắc "không hợp pháp hóa sai phạm, không để phát sinh sai phạm mới".

Ở góc độ thị trường, sự phát triển quá nhanh của các kho thu mua cũng kéo theo cuộc cạnh tranh quyết liệt về nguồn hàng. Khi giá tăng, các đầu mối sẵn sàng trả cao hơn để gom hàng. Ngược lại, khi thị trường giảm tốc, nhiều kho hoạt động cầm chừng hoặc đóng cửa, gây xáo trộn hoạt động thu mua.

Ngoài ra, còn một thực tế khác là nhiều doanh nghiệp đầu tư lớn, xây dựng kho bãi hợp pháp và được cấp phép nhưng vẫn phải cạnh tranh với các điểm thu mua nhỏ lẻ có chi phí xây dựng thấp hơn. Điều này khiến thị trường thiếu sự phân tầng rõ ràng, chưa hình thành được hệ thống logistics hiện đại tương xứng với quy mô ngành hàng sầu riêng.

Việc kho bãi phát triển tự phát và với tốc độ cao vì thế không đơn thuần là câu chuyện xây dựng trái phép hay thiếu thủ tục hành chính. Đó là hệ quả của quá trình phát triển nóng khi sản xuất, thị trường và hạ tầng chưa theo kịp nhau.