Nông nghiệp Việt Nam tìm động lực tăng trưởng từ khoa học công nghệ và chế biến sâu

Dù sản lượng và kim ngạch xuất khẩu tiếp tục tăng, nông nghiệp Việt Nam vẫn còn dư địa lớn để nâng cao giá trị gia tăng. Đẩy mạnh chế biến sâu, làm chủ công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu được xác định là những hướng đi quan trọng nhằm chuyển từ lợi thế nguyên liệu sang năng lực cạnh tranh dựa trên giá trị.

Khoảng trống giá trị từ nguyên liệu đến sản phẩm hoàn thiện

Tại Hội nghị “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành Nông nghiệp và Môi trường” diễn ra ngày 27/10, các đại biểu đã tập trung thảo luận những điểm nghẽn trong sản xuất, chế biến và thị trường, đồng thời xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt cho giai đoạn phát triển mới.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 9 tháng đầu năm 2026, tăng trưởng khu vực nông nghiệp và thủy sản đạt 4,02%; kim ngạch xuất khẩu lâm sản và thủy sản đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ. Những kết quả này tạo tiền đề để ngành tiếp tục phấn đấu hoàn thành các mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu trong năm.

Tuy nhiên, tăng trưởng về sản lượng và kim ngạch chưa phản ánh đầy đủ khả năng khai thác giá trị của từng đơn vị nguyên liệu. Từ ngành gỗ, rau quả đến chăn nuôi, việc nâng cao chất lượng đầu vào, ứng dụng công nghệ và phát triển chế biến sâu vẫn là những khâu cần được chú trọng để cải thiện giá trị sản phẩm.

Ngành gỗ là một ví dụ cho thấy tiềm năng gia tăng giá trị thông qua chế biến. Theo bà Đỗ Thị Bạch Tuyết, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Woodsland, 1 m³ gỗ keo tròn đưa về nhà máy có giá khoảng 2 triệu đồng, trong khi giá trị có thể đạt 1.500-2.500 USD/m³ khi được chế biến thành sản phẩm nội thất hoàn thiện.

Sự chênh lệch này cho thấy giá trị của gỗ không chỉ phụ thuộc vào sản lượng khai thác mà còn gắn với chất lượng nguyên liệu, công nghệ chế biến, thiết kế và khả năng tiếp cận phân khúc thị trường có giá trị cao. Trong khi đó, việc nhiều diện tích keo được khai thác khi mới 4-5 năm tuổi khiến chất lượng gỗ chưa đáp ứng tốt yêu cầu của một số dòng sản phẩm nội thất. Phát triển giống mới, vùng gỗ lớn và tổ chức vùng nguyên liệu theo nhu cầu chế biến vì vậy là những hướng cần được quan tâm.

Ở lĩnh vực rau quả, kim ngạch xuất khẩu tăng từ 3,2 tỷ USD năm 2020 lên 8,56 tỷ USD năm 2025, dự báo đạt 9,5-10 tỷ USD trong năm 2026. Để hướng tới mục tiêu 20 tỷ USD trong những năm tới, ngành hàng không chỉ cần mở rộng thị trường mà còn phải bảo đảm vùng nguyên liệu ổn định, nâng chất lượng và gia tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến.

Với chăn nuôi, yêu cầu đặt ra là chuyển từ tăng đàn đơn thuần sang tổ chức sản xuất theo chuỗi, ứng dụng công nghệ cao và phát triển chế biến sâu. Hướng đi này có thể góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu bên ngoài, nâng cao hiệu quả sản xuất và gia tăng giá trị sản phẩm trước khi đưa ra thị trường.

Nhìn chung, những hạn chế về chất lượng nguyên liệu, công nghệ và liên kết sản xuất đang khiến dư địa giá trị ở các công đoạn sau thu hoạch chưa được khai thác đầy đủ. Đây cũng là vấn đề được đặt ra trong bối cảnh tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc, cạnh tranh thương mại và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng gia tăng.

Phát biểu tại hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho rằng nông nghiệp Việt Nam còn nhiều tiềm năng; khoa học công nghệ đã bước đầu tạo kết quả trong các lĩnh vực như lúa gạo, cây ăn quả, chè, dược liệu, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp và chế biến gỗ. Phó Thủ tướng yêu cầu ngành Nông nghiệp và Môi trường nhận diện đầy đủ, thực chất các điểm nghẽn để xây dựng giải pháp phù hợp, đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực trực tiếp của tăng trưởng.

Đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, hướng tới thương mại hóa

Giai đoạn 2021-2025, toàn ngành Nông nghiệp và Môi trường đã chủ trì, phối hợp triển khai 1.373 nhiệm vụ khoa học và công nghệ; có 225 giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản và lâm nghiệp mới được công nhận, đưa vào sản xuất; 150 tiến bộ kỹ thuật được ban hành và 158 bằng độc quyền sáng chế, giải pháp hữu ích được cấp phép. Ngành cũng bước đầu xác định 19 sản phẩm cơ bản đáp ứng tiêu chí sản phẩm công nghệ chiến lược.

Hơn 2.000 mô hình nông nghiệp công nghệ cao, tuần hoàn và giảm phát thải được triển khai tại thực địa, góp phần giảm chi phí đầu vào và nâng cao thu nhập cho người sản xuất. Hiệu quả kinh tế tại các mô hình được ghi nhận tăng khoảng 10-30%. Trong chuyển đổi số, ngành đã hoàn thành xây dựng và từng bước vận hành 25 cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin chuyên ngành, đồng thời kết nối, liên thông trực tiếp với 12 cơ sở dữ liệu quốc gia.

Tại miền Bắc, một số kết quả nghiên cứu, ứng dụng đã góp phần giải quyết các vấn đề thực tiễn, như phát triển giống lúa thuần chất lượng cao, chịu rét; giống ngô sinh khối và công nghệ sản xuất vaccine thú y phòng, chống dịch tả lợn châu Phi. Dù vậy, theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sự gắn kết giữa nghiên cứu với sản xuất, cũng như hoạt động chuyển giao công nghệ vào thực tiễn vẫn còn hạn chế.

Trong giai đoạn 2026-2030, ngành đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế lên trên 55%; huy động nguồn lực ngoài ngân sách nhà nước đạt 30-35% tổng nguồn lực thực hiện các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có khả năng ứng dụng, thương mại hóa, nhân rộng. Ít nhất 60% kết quả nghiên cứu phải được ứng dụng, chuyển giao, thương mại hóa hoặc phục vụ công tác quản lý nhà nước.

Ngành cũng định hướng hình thành tối thiểu 5 trung tâm đổi mới sáng tạo, hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo hoặc thử nghiệm, trình diễn công nghệ gắn với vùng sinh thái và chuỗi giá trị; hỗ trợ ít nhất 50 doanh nghiệp trong các hoạt động về sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, truy xuất nguồn gốc, xúc tiến thương mại và kết nối viện, trường với doanh nghiệp.

Ba hướng đột phá được xác định gồm phát triển công nghệ chiến lược; thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; đẩy mạnh chuyển đổi số và quản trị dựa trên dữ liệu. Trong đó, ngành ưu tiên công nghệ sinh học, công nghệ gen, công nghệ tế bào, nông nghiệp chính xác, quản lý phát thải và kinh tế tuần hoàn, gắn nghiên cứu với lợi thế của từng vùng sinh thái.

Cùng với đó, cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ cần được đổi mới theo hướng tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp; tháo gỡ vướng mắc về tài chính, sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ, bảo đảm kết quả nghiên cứu có địa chỉ ứng dụng cụ thể. Chuyển đổi số cũng được thúc đẩy thông qua hoàn thiện hạ tầng, cơ sở dữ liệu và tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, viễn thám, truy xuất nguồn gốc trong quản lý và sản xuất.

Tại miền Bắc, các lĩnh vực được ưu tiên truy xuất nguồn gốc gồm gỗ rừng trồng, chè, quả đặc sản, lúa gạo chất lượng cao phát thải thấp và thủy sản; đồng thời phát triển logistics nông sản công nghệ cao nhằm giảm chi phí và hạn chế tổn thất sau thu hoạch.

Trong năm 2026, ngành dự kiến hoàn thành tuyển chọn, giao nhiệm vụ công nghệ chiến lược trong nông nghiệp; chuẩn hóa danh mục 187 nhiệm vụ khoa học và công nghệ mở mới năm 2027 theo định hướng bảo đảm 100% nhiệm vụ có doanh nghiệp cam kết ứng dụng, tiếp nhận kết quả. Ngành cũng đặt mục tiêu hoàn thiện kiến trúc tổng thể và quy chế chia sẻ dữ liệu của Không gian dữ liệu số ngành Nông nghiệp và Môi trường.

Việc chuyển trọng tâm từ số lượng nhiệm vụ nghiên cứu sang hiệu quả ứng dụng và giá trị thực tế tạo ra được xem là bước đi quan trọng để khai thác tốt hơn tiềm năng nông nghiệp. Khi công nghệ, chế biến sâu và liên kết thị trường được triển khai đồng bộ, ngành có thêm cơ sở để nâng giá trị từng đơn vị nguyên liệu, tăng sức cạnh tranh và tạo động lực tăng trưởng bền vững.

08:41 28/10/2026

07:46 28/10/2026

17:14 27/10/2026