Nông sản Việt: Muốn giữ xuất khẩu, phải đầu tư từ gốc

Đông Nam Á đang giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu, nhưng cũng phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, nhu cầu tiêu dùng và những biến động của thương mại quốc tế. Với các quốc gia có thế mạnh xuất khẩu nông sản như Việt Nam, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm sao duy trì sản lượng, mà còn là cách bảo đảm nguồn cung ổn định trong nước khi tiếp tục đáp ứng nhu cầu của thị trường thế giới.

Chia sẻ tại phiên thảo luận "Định hình tương lai" trong khuôn khổ Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit ngày 3/11, ông Binu Jacob, Tổng giám đốc Nestlé Việt Nam, cho rằng chìa khóa nằm ở việc nâng cao chuỗi giá trị nông sản, thông qua đầu tư dài hạn vào nông hộ, cải thiện phương thức canh tác và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng.

Đây cũng là những yếu tố quyết định khả năng duy trì nguồn cung nông sản trong bối cảnh sản xuất chịu nhiều sức ép.

| Ông Binu Jacob, Tổng giám đốc Nestlé Việt Nam chia sẻ tại phiên thảo luận. |

Nâng cao khả năng chống chịu của từng nông hộ

Khi được hỏi về công nghệ hoặc phương pháp có thể tạo ra bước ngoặt cho sản xuất nông nghiệp tại Tây Nguyên - khu vực có mùa khô kéo dài và điều kiện thổ nhưỡng đặc thù, ông Binu Jacob cho rằng không một giải pháp đơn lẻ nào đủ để giải quyết mọi thách thức.

Theo ông, hiệu quả sản xuất phụ thuộc vào sự kết hợp của nhiều yếu tố, từ giống cây trồng phù hợp, điều kiện đất đai, khả năng sử dụng nước đến việc nông dân học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm lẫn nhau.

Trong đó, ông Binu Jacob nhận thấy khoa học cây trồng là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Ông cũng dẫn ví dụ về việc Nestlé phối hợp với Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) để phát triển giống cà phê phù hợp với thổ nhưỡng khu vực. Giống cây này có khả năng kháng bệnh, cần ít nước và giảm nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Thông qua kỹ thuật nuôi cấy mô, từ một chiếc lá cà phê có thể nhân giống thành khoảng 2.000 cây.

Ông cho biết trong 15 năm qua, chương trình đã tạo ra 100 triệu cây giống cà phê kháng bệnh và phân phối đến nông dân tại Tây Nguyên với mức giá được hỗ trợ.

Tuy nhiên, với ngành cà phê, cải thiện giống cây mới chỉ là một phần trong bài toán dài hạn. Việt Nam hiện là quốc gia sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới và đứng đầu về cà phê Robusta. Để duy trì vị thế này, Tổng giám đốc Nestlé Việt Nam cho rằng cần nâng cao khả năng chống chịu của từng nông hộ.

Nhấn mạnh đây là vấn đề trọng yếu, không chỉ đối với Nestlé mà còn đối với tương lai ngành nông nghiệp Việt Nam, ông chỉ ra 3 giải pháp cần được triển khai đồng bộ với sự phối hợp giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người nông dân.

Thứ nhất là tái canh cây cà phê. Nhiều diện tích cà phê hiện đã già cỗi, trong khi năng suất thường bắt đầu suy giảm sau khoảng 7-10 năm. Do đó, việc thay thế bằng các giống mới có khả năng kháng bệnh tốt hơn là cần thiết.

Thứ hai là cải thiện sức khỏe đất và quản lý nguồn nước thông qua các phương thức canh tác tái sinh. Theo ông Binu, nếu được triển khai đúng cách, thì việc sử dụng ít nước và thuốc bảo vệ thực vật hơn không những không làm giảm năng suất, mà còn có thể giúp cải thiện hiệu quả kinh tế.

Giải pháp thứ ba là đa dạng hóa cây trồng. Thay vì chỉ trồng cà phê, nông dân có thể kết hợp thêm hồ tiêu, bơ hoặc các loại cây ăn quả khác trên cùng diện tích. Ông Binu cho biết các mô hình của Nestlé đã chứng minh việc trồng xen canh không hề làm giảm năng suất cà phê trên mỗi hecta, ngược lại, thu nhập của nông dân có thể tăng 30-150%.

"Quá trình này đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn", ông Binu chia sẻ, đồng thời cho biết Nestlé đã theo đuổi các giải pháp nâng cao khả năng chống chịu cho nông dân suốt 15 năm qua.

Nâng cấp chuỗi giá trị nông sản

Tại phiên thảo luận, vấn đề nâng cao khả năng chống chịu của nông hộ cũng được đặt trong mối liên hệ với câu hỏi lớn hơn: Đông Nam Á có thể tiếp tục xuất khẩu các mặt hàng cà phê, gạo, thủy sản... trong khi vẫn bảo đảm an ninh lương thực cho chính mình hay không.

Trả lời câu hỏi này, ông Binu Jacob nhấn mạnh vai trò của việc nâng cấp chuỗi giá trị. Theo ông, trước đây Việt Nam thường được biết đến với cà phê giá rẻ, nhưng mô hình cạnh tranh dựa trên giá sẽ ngày càng khó duy trì khi các thị trường xuất khẩu đặt ra tiêu chuẩn khắt khe hơn.

"Nếu không nâng cao chuỗi giá trị để tạo ra các sản phẩm cà phê bền vững, đáp ứng được những tiêu chuẩn cao đó, chúng ta sẽ khó có thể duy trì xuất khẩu", ông nhận định.

Ở chiều ngược lại, đây cũng là cơ hội để nông dân và doanh nghiệp thay đổi phương thức sản xuất. Theo Tổng giám đốc Nestlé Việt Nam, các nông hộ quy mô nhỏ vẫn có thể chuyển từ canh tác truyền thống sang nông nghiệp tái sinh, từ đó cải thiện khả năng đáp ứng tiêu chuẩn và tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

| Phiên thảo luận "Định hình tương lai" trong khuôn khổ Hội nghị Fortune Southeast Asia 500 Summit. |

Từ góc độ công nghệ, bà Lensey Chen, Chủ tịch khu vực châu Á - Thái Bình Dương kiêm Phó chủ tịch cấp cao phụ trách mảng giải pháp thực phẩm và sức khỏe của Novonesis, cho rằng các giải pháp sinh học có thể giúp khai thác nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng nguyên liệu.

Chẳng hạn, công nghệ có thể hỗ trợ sản xuất nhiều cà phê hòa tan hơn với chất lượng cao và tiêu tốn ít năng lượng hơn. Các giải pháp bảo vệ sinh học cũng có thể kéo dài thời gian duy trì chất lượng sản phẩm, góp phần hạn chế lãng phí thực phẩm trong khâu phân phối.

Theo lãnh đạo các doanh nghiệp, năng lực cung ứng nông sản của một quốc gia không chỉ được quyết định bởi quy mô sản xuất hay kim ngạch xuất khẩu, mà còn bởi khả năng duy trì nguồn nguyên liệu, nâng cao giá trị trong nước và thích ứng trước các biến động. Với Việt Nam, đầu tư đồng bộ từ nông hộ đến chế biến và phân phối sẽ là một trong những điều kiện để củng cố vị thế xuất khẩu, đồng thời tăng sức chống chịu của hệ thống sản xuất nông nghiệp.