Rác nhựa từ Anh tràn vào vùng nông nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ

Dọc con kênh ven những cánh đồng cà tím ở Adana, những mảnh nhựa mắc đầy trên bụi sậy, còn khói từ các cơ sở tái chế gần đó phủ xuống khu vực. Ông Ayhan, một nông dân trồng cà tím ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ, cho biết ô nhiễm đã trở thành cảnh quen thuộc nơi đây.

“Chúng tôi phải chịu ô nhiễm từ mọi phía. Rác nhựa chất đầy dọc bờ kênh, còn khói thì bay thẳng về phía này”, ông nói.

Theo dữ liệu do Cơ quan Điều tra Môi trường (EIA) phân tích, từ tháng 5/2021 đến tháng 7/2024, 13 doanh nghiệp Anh đã vận chuyển 545 lô rác thải nhựa sinh hoạt và bao bì siêu thị, tổng cộng 52.000 tấn, tới khu tái chế Kemal Deniz, cách cánh đồng của ông Ayhan chưa đầy 1,6 km.

Nghiên cứu mới cho thấy nồng độ vi nhựa và rác thải nhựa trong các tuyến kênh ở Adana ở mức cao. Những đống nhựa không thể tái chế thường bị bỏ lại hoặc đốt, tạo ra khói độc bao trùm khu dân cư và đồng ruộng.

“Mỗi năm chúng tôi đều phủ bạt cho nhà kính. Khi tháo bạt xuống, bề mặt đều phủ một lớp bụi đen do khói từ các khu tái chế bám vào”, ông Ayhan nói.

Tháng 1 năm nay, sau một trận mưa lớn, nước từ con kênh tràn vào ruộng, phá hủy 7 ha cây trồng của ông.

“Chúng tôi phải trồng lại toàn bộ. Nhưng biết làm gì được? Không có nơi nào để khiếu nại cả, chẳng ai quan tâm”, ông nói.

Ô nhiễm len vào hệ thống tưới tiêu

Adana nằm trên đồng bằng Çukurova, một trong những vùng nông nghiệp màu mỡ nhất Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, khu vực này cũng đang trở thành điểm tập kết lớn của rác thải nhựa nhập khẩu.

Kể từ khi Trung Quốc cấm nhập khẩu rác thải nhựa năm 2018, Thổ Nhĩ Kỳ nổi lên như một trong những điểm đến chính của rác nhựa từ EU và Anh. Riêng Adana tiếp nhận khoảng 60% lượng rác thải nhựa nhập khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ.

Tình trạng này làm dấy lên lo ngại khi nhiều cơ sở tái chế bị cáo buộc xả nước thải trực tiếp ra hệ thống kênh, mương phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Sedat Gündoğdu, nhà sinh học biển thuộc Trung tâm Chính sách Istanbul của Đại học Sabancı, cho biết các mẫu nước lấy tại một con kênh hạ lưu khu tái chế Kemal Deniz cho thấy nồng độ vi nhựa cao gấp 10 lần so với các điểm ở thượng nguồn. Ở những tuyến kênh khác nằm hạ lưu các cơ sở tái chế, nồng độ vi nhựa thậm chí cao gấp 132 lần.

Theo ông Gündoğdu, nguồn nước ô nhiễm từ các tuyến kênh này có thể chảy vào hệ thống thủy lợi mà nông dân sử dụng để tưới ruộng.

“Các cơ sở tái chế đang xả nguồn nước ô nhiễm này vào hệ thống kênh. Sau đó, nông dân lại sử dụng chính nguồn nước ấy để tưới ruộng”, ông nói.

Những phát hiện này cho thấy tác động của rác thải không chỉ dừng lại ở các cơ sở tái chế mà có thể lan sang đất nông nghiệp, nguồn nước tưới và sinh kế của người dân.

Lượng rác lớn, khả năng tái chế hạn chế

Đằng sau tình trạng ô nhiễm tại Adana là dòng rác thải nhựa khổng lồ từ nước ngoài. Khu tái chế Kemal Deniz là một trong những điểm tiếp nhận lượng lớn rác nhựa từ Anh. Khu tái chế Kemal Deniz là một trong những điểm tiếp nhận lượng lớn rác nhựa từ nước ngoài. Phân tích của EIA cho thấy 13% lượng rác thải nhựa Anh xuất khẩu sang Thổ Nhĩ Kỳ trong giai đoạn tháng 5/2021 - tháng 7/2024 được chuyển tới khu vực này.

Tổng cộng 13 doanh nghiệp Anh tham gia vận chuyển, trong đó ProtoGreen, Vanden và Eurokey là ba nhà xuất khẩu lớn nhất.

Hiện không có bằng chứng cho thấy các doanh nghiệp Anh vi phạm pháp luật khi xuất khẩu rác thải nhựa sang Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, họ có trách nhiệm bảo đảm số rác này được tái chế theo phương thức an toàn với môi trường.

Trên thực tế, theo người dân địa phương, phần lớn rác nhựa đưa về Adana là nhựa hỗn hợp, nhựa bẩn hoặc nhiễm tạp chất, khiến việc tái chế gặp nhiều khó khăn. Một phần trong số đó bị bỏ lại hoặc đem đốt. Liên minh Các Phòng Kỹ sư và Kiến trúc sư Thổ Nhĩ Kỳ ước tính gần 50% lượng nhựa nhập khẩu từ EU không thể tái chế.

Quy mô dòng rác này tiếp tục gia tăng. Năm 2025, Anh xuất khẩu 675.000 tấn rác nhựa, mức cao nhất trong 8 năm, trong đó gần 140.000 tấn được chuyển tới Thổ Nhĩ Kỳ. Cùng năm, EU xuất khẩu hơn 500.000 tấn rác nhựa sang nước này.

Theo báo cáo của IUCN năm 2020, Thổ Nhĩ Kỳ là quốc gia có lượng nhựa rò rỉ ra Địa Trung Hải lớn thứ ba, sau Ai Cập và Italy.