Rừng cây và những cuộc đời ở Nậm Tăm

Cây nuôi con đi đại học

Trong cái nắng gắt vào ngày giữa tháng 4 ở xã Nậm Tăm (tỉnh Lai Châu), anh Tao Văn Sòn (45 tuổi, dân tộc Lự) lặng lẽ đi dọc hàng cao su, tay cầm dao cạo, tỉ mỉ vạt từng lớp mỏng trên thân cây. Những đường dao dứt khoát, đều đặn, chờ dòng mủ trắng ngà chảy xuống miệng chén.

Đáng lẽ, hôm nay anh được nghỉ. Bản Nậm Ngập nơi anh sống đang vào lễ cấm bản, ngày đặc trưng của người dân tộc Lự. Mọi sinh hoạt tạm dừng để bà con quây quần, gửi lời khấn nguyện đến các vị thần bảo hộ, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Nhưng anh vẫn ở đây, giữa vườn cây, tiếp tục công việc quen thuộc.

Với anh, mưu sinh không có chỗ cho khoảng dừng. Đôi bàn tay thô ráp vẫn thoăn thoắt bám theo từng thân cây, hết hàng này sang hàng khác. Nắng hay mưa, mùa vụ hay ngày lễ, nhịp làm việc ấy gần như không đổi.

16 năm gắn bó với cây cao su, với anh Sòn đó là quyết định đúng đắn nhất. Lựa chọn bước ra từ cái đói. Những năm anh mới ngoài đôi mươi và quanh bản Nậm Ngập gần như không có gì ngoài vài nương ngô cầm cự qua ngày.

“Cơm không có mà ăn, tiền không có mà tiêu”, anh Sòn nhớ lại.

Khi ấy, đất rộng mênh mông nhưng con đường đi chỉ toàn sỏi đá và bùn đất. Để rèn luyện bản thân, anh Sòn chọn đi lính. Nhập ngũ, để lại phía sau tổ ấm nhỏ mới xây dựng năm 2000. Hơn 2 năm sau trở về, Nậm Ngập vẫn thế và cái nghèo vẫn nguyên vẹn. Cô con gái đầu lòng suốt 5 năm đầu đời chưa từng được khám bệnh tử tế. Mỗi lần con ốm, anh bế ra trạm xá, hỏi qua loa rồi mua thuốc mang về. Thương con nhưng phó mặc, không phải vì thiếu trách nhiệm với con cái mà vì không còn lựa chọn nào khác.

Cây cao su được đưa về Đội Nậm Tăm từ khoảng năm 2009. Đến năm 2010, công ty tuyển công nhân, mọi người trong bản rủ nhau đi làm. Công việc ban đầu là phát khai hoang, đào hố, bón phân, trồng cây và chăm sóc theo quy trình kỹ thuật cán bộ công ty hướng dẫn. Anh cũng đăng ký, coi đó như một lối thoát để có thêm thu nhập cứu đói. Lương khởi điểm khoảng 2,7 triệu đồng/người/tháng. Với anh, số tiền ấy đủ để con được đến trường, đủ để bữa cơm không còn đứt đoạn.

Đến năm 2017, bắt đầu mở cạo và thu mủ, thu nhập tăng lên khoảng 3,5-4 triệu đồng mỗi tháng. Những năm sau đó, con số ấy tiếp tục tăng lên theo từng mùa cạo mủ. Khi vườn cây bước vào giai đoạn khai thác ổn định, sản lượng đều hơn, tiền công cũng dần khá hơn. Đến nay, thu nhập bình quân đã đạt khoảng 7 triệu đồng/người/tháng, ai làm nhiều đồng nghĩa hưởng nhiều.

Mủ được chở về Nhà máy chế biến, đơn giá chi trả cho công nhân bình quân 4.200 đồng/kg. Mỗi người được giao trên 1 tấn mủ mỗi tháng. Người nào chịu khó có thể đạt sản lượng cao hơn, và chính những con số ấy kéo theo đồng lương tăng lên, từ đó nhiều gia đình trong bản dần thoát khỏi cảnh chật vật.

Đối với anh Sòn, những gì có được từ các hàng cây cao su không chỉ là vật chất, mà sâu xa hơn là niềm tự hào khi chứng kiến cô con gái đầu lòng, cùng cậu con trai, lớn lên từng ngày.

Nhắc đến chuyện đó, ánh mắt anh sáng bừng hướng về phía những hàng cao su xa xa, đôi bàn tay thô ráp của anh bỗng siết nhẹ cốc nước. Anh mở điện thoại, lướt qua những bức ảnh cô con gái xinh xắn, cùng cậu con trai khôi ngô vừa học hết cấp 2, rồi mới nói hai chữ “đại học”, từng chữ được buông ra rất nhanh như chạm vào một điều chưa từng nghĩ tới. Cô con gái đầu lòng của anh hiện là sinh viên năm hai khoa Sư phạm Sinh, Trường Đại học Tây Bắc (Sơn La).

Xuất phát từ một vùng đất xa xôi nơi biên viễn, tưởng chừng cả đời chỉ gắn với khoảnh nương, hàng cây, vậy mà giờ đây, “con lại đỗ đại học”. Giọng anh trầm lại. “Vừa mừng, vừa lo. Có bao nhiêu tiền lo cho con hết. Chỉ mong nó được học”.

Anh Sòn không nói được nhiều, nhưng mọi điều đều hiện rõ qua ánh mắt và đôi tay. Từ những ngày thiếu ăn, những lần chữa bệnh trong nỗi lo thấp thỏm, đến những buổi cạo mủ "vượt nắng thắng mưa", tất cả dồn lại, lặng lẽ gửi gắm vào giấc mơ con chữ của những đứa con bé bỏng của mình.

Tình người xa quê

Nếu anh Sòn lớn lên ở Lai Châu, thì anh Tăng Văn Toản lại là người rời quê đi tìm kế sinh nhai. Gốc Nghệ An, từng bôn ba nhiều nơi, anh lên Nậm Tăm từ năm 2014 theo lời rủ của bạn. Hành trang khi ấy chỉ có người vợ đồng hành, cùng vài bộ quần áo và giấc mơ thay đổi cuộc sống.

Những ngày đầu, anh ở trong khu nhà tập thể của đội sản xuất. Bốn bức tường đơn sơ, cuộc sống khép lại trong những ca làm nối nhau và những bữa cơm vội. Thời gian cứ thế trôi, thấm thoắt hơn chục năm, anh Toản đi lên từ một công nhân, đến nay đã trở thành người quản lý một tổ sản xuất gần 30 công nhân, phụ trách toàn bộ công việc của một tổ.

Năm 2022, hai vợ chồng gom góp đủ để dựng một căn nhà cấp 4 khang trang, trị giá 700 triệu đồng. Đó là số tiền của gần một thập kỷ chắt chiu, đổi lại từ những ngày ở nhà tập thể, những ca làm kéo dài và cả những lần lỡ hẹn với quê nhà.

Ngôi nhà cấp 4, hàng mái được lợp fibro xi măng vẫn còn "mới nguyên", nằm cách đội sản xuất khoảng 2 cây số, nép bên sườn đồi. Từ khi có nơi ở ổn định, anh đón mẹ già từ quê lên, rồi ba đứa con cũng theo chân bố mẹ lên đây học hành, đứa đầu nhà anh hiện cũng đỗ đại học dưới Hà Nội. Có lẽ vì thế, mà anh ít về quê, đùa rằng giờ về quê lại không biết làm gì, chỉ Tết, hoặc khi thật cần thiết mới về quê, không phải vì không nhớ mà bởi ở đây đã có một lý do đủ lớn để giữ anh ở lại.

Lý do ấy nằm ở công việc gắn bó với cây cao su, đều đặn, ổn định, lương thưởng được Công ty quan tâm. Được giao quản lý tổ sản xuất, với mức lương hơn 10 triệu đồng/tháng, anh trở thành cầu nối giữa cấp quản lý và công nhân khai thác. Công nhân phần lớn là đồng bào dân tộc, tiếng phổ thông chưa sõi, tập quán sinh hoạt khác biệt. Có những buổi hướng dẫn kỹ thuật phải bắt đầu từ việc ngồi lại, nói chuyện, giải thích từng chút một. Nhiều gia đình cùng đi làm, người này hiểu thì chỉ lại cho người kia.

Mỗi ngày, công nhân đều báo cáo sản lượng mủ. Bình quân phải đạt từ 30-40 kg nếu không sẽ không đạt kế hoạch chung. Vì thế, anh thường xuyên túc trực, theo sát từng công nhân, vừa hỗ trợ, vừa động viên, nhắc nhở để anh em hoàn thành nhiệm vụ.

Người trực tiếp quản lý anh Toản là anh Phan Trọng Vinh, quê Hà Tĩnh, cũng là một người rời quê từ năm 2009 để gắn bó với cây cao su, mới nhận nhiệm vụ đội phó phụ trách đội chưa lâu. Trước đó, anh là quản lý tại nông trường Noong Hẻo, nay được điều chuyển về đội Nậm Tăm. Đơn vị hiện có gần 200 công nhân, chia thành 9 tổ với tổng diện tích gần 1.335 ha cao su, sản lượng được giao hơn 2.500 tấn mủ mỗi năm.

Anh Vinh, Phó phụ trách đội chia sẻ: “Nhìn vào hành trình của những người như anh Sòn, anh Toản, có thể thấy rõ những đổi thay từ cây cao su mang lại”.

Có thể, một ngày nào đó, những người dân nơi đây sẽ không còn sống nhờ cây cao su nữa. Nhưng trong gần một thập kỷ qua, “dòng vàng trắng” ấy đã nâng đỡ nhiều phận người, góp phần dựng những mái nhà mới, làm đầy thêm những bữa cơm.

“Từ đó, những đứa trẻ được đến trường. Giấc mơ con chữ lớn lên từng ngày, để rồi một lúc nào đó, chính chúng sẽ quay trở lại, viết tiếp câu chuyện của bản làng”, anh Vinh tâm sự.

Niềm tin lớn

Rời bản Nậm Ngập, tới Nhà máy chế biến mủ cao su của Công ty Cổ phần Cao su Lai Châu nằm dưới những triền đồi ở bản Phiêng Chá. Trong không gian đặc quánh mùi mủ, anh Bạch Đình Cận, Phó quản đốc phụ trách Nhà máy, đi dọc dây chuyền, kiểm tra từng thiết bị. Anh mới nhận vị trí được ba tháng sau khi các đơn vị sáp nhập. Khoảng thời gian chưa dài, nhưng đủ để anh nắm rõ từng nhịp sản xuất, nhớ tên từng công nhân.

Nhà máy hiện có 55 lao động, trong đó 42 người trực tiếp sản xuất, còn lại là bộ phận phụ trợ và quản lý, công nhân. Phần lớn là đồng bào dân tộc Lự. “Họ ít nói, làm việc đều tay, quen việc qua thực hành”, anh Cận chia sẻ. Nhịp làm việc mỗi ngày bắt đầu từ 7h30 giờ sáng và kéo dài đến sáng hôm sau. Hai ca sản xuất nối nhau đều đặn. Mỗi ca có từ 16-19 công nhân vận hành liên tục, cho ra 16-20 tấn sản phẩm.

Thu nhập của công nhân năm 2025 dao động từ 8-9 triệu đồng mỗi tháng. Những tháng tạm ngừng sản xuất, họ vẫn làm vệ sinh, bảo dưỡng, với mức 250-270.000 đồng mỗi ngày. Công việc và thu nhập đều giúp nhiều gia đình yên tâm gắn bó.

Anh Cận kể: “Dù mới đảm nhận công tác quản lý, tôi có dịp lắng nghe nhiều câu chuyện của anh em công nhân. Từ khi Nhà máy đi vào hoạt động năm 2023, đời sống người lao động cải thiện rõ rệt, tiền lương tăng dần qua từng năm". Năm 2026, Nhà máy được Công ty giao chế biến hơn 6.800 tấn mủ, hướng tới thu nhập bình quân trên 8 triệu đồng/người/tháng.

Vừa tâm sự, anh Cận hướng mắt về những chuyến xe chở mủ cao su nối nhau vào bãi. Giờ đã vào khoảng đầu tháng 5, đó là lúc ánh đèn trong xưởng lại sáng, tiếng máy cán, lò sấy vang đều giữa núi non trùng điệp. Xen giữa nhịp máy là những câu chuyện râm ran, tiếng cười của công nhân, tất cả cùng chờ đợi một vụ sản xuất thắng lợi.

Xã Nậm Tăm được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích của 3 xã: Nậm Tăm, Nậm Cha và Lùng Thàng (huyện Sìn Hồ cũ). Theo thống kê, xã Nậm Tăm hiện còn 528 hộ nghèo, 282 hộ cận nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều, chiếm 21,02% dân số.

Nhiệm kỳ 2025-2030, Nậm Tăm phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo xuống còn 6%, trong đó xác định nông nghiệp là trụ cột. Hiện toàn xã có hơn 1.335 ha cao su đã được khai thác ổn định hằng năm, tạo nguồn thu bền vững cho người dân.