Sản xuất nông nghiệp giữa nắng hạn [Bài 3]: Italy chia nước cứu vùng lúa

Trên trang trại Cascina Rinalda ở vùng Lombardy, miền Bắc Italy, những thửa ruộng lúa vàng óng đang chín xen giữa các mảnh đất khô cằn.

Giuseppe Tagliabue, chủ trang trại, là một trong khoảng 3.500 hộ trồng lúa Italy đang chịu tác động của các đợt nắng nóng kéo dài và lượng mưa thấp. Tình trạng này khiến nguồn nước phục vụ tưới tiêu trong mùa hè suy giảm nghiêm trọng.

“Do thiếu nước trầm trọng, chúng tôi buộc phải đưa ra những lựa chọn khá quyết liệt”, Tagliabue nói.

Thay vì cố gắng duy trì toàn bộ diện tích, ông quyết định dồn toàn bộ lượng nước có thể tiếp cận cho một phần ruộng, chấp nhận bỏ những thửa còn lại để bảo vệ vụ mùa trên diện tích đang canh tác.

Chia nước theo phiên

Italy là quốc gia sản xuất lúa lớn nhất châu Âu, với khoảng 235.000 ha được gieo trồng trong năm 2025. Hơn 80% diện tích tập trung tại các tỉnh Pavia, Vercelli và Novara ở miền Bắc, nơi từ lâu được hưởng nguồn nước dồi dào từ lưu vực sông Po.

Tuy nhiên, năm nay tình hình đã thay đổi đáng kể.

Cơ quan quản lý lưu vực sông Po đã nâng cảnh báo hạn hán lên mức cao, trong khi nguồn nước tại các hồ trên dãy Alps suy giảm nhanh chóng. Hồ Maggiore, một nguồn cung nước quan trọng cho các cánh đồng lúa phía Bắc Italy, hiện rơi vào tình trạng hạn hán nghiêm trọng. Mực nước sông Po tại Cremona cũng xuống mức thấp kỷ lục so với cùng thời điểm các năm.

Trước tình trạng này, hệ thống thủy lợi Est Sesia, đơn vị cung cấp nước cho phần lớn vùng trồng lúa giữa Lombardy và Piedmont, đã phải áp dụng một phương thức chưa từng được sử dụng trước đây: luân phiên cấp nước.

“Trong năm nay, chúng tôi phải đưa vào áp dụng hệ thống luân phiên”, Franco Bullano, Giám đốc quản lý nước của Est Sesia, cho biết.

Theo đó, các khu vực canh tác được chia thành từng nhóm và nhận nước vào những tuần khác nhau. Thay vì cố gắng cung cấp nước đồng thời cho toàn bộ diện tích, nguồn nước khan hiếm được phân bổ luân phiên để có thể duy trì sản xuất trên phạm vi rộng hơn.

Với hệ thống mới, Tagliabue hy vọng vẫn có thể thu được một vụ mùa tương đối từ những diện tích còn được tưới. Tuy nhiên, ông không chắc có thể thu hồi chi phí đã bỏ ra để gieo trồng những cánh đồng sau đó buộc phải bỏ.

Theo Hiệp hội Nông dân Confagricoltura tại địa phương, riêng ngành lúa gạo ở Pavia có thể thiệt hại hơn 116 triệu USD do hạn hán, chi phí sản xuất tăng và giá lúa giảm trong bối cảnh cạnh tranh từ các nước ngoài Liên minh châu Âu.

Tích nước khi còn có thể

Hệ thống luân phiên đã giúp phần lớn khu vực tránh được những tác động nghiêm trọng nhất của hạn hán. Tuy nhiên, giải pháp này chưa thể giải quyết căn bản bài toán thiếu nước.

Một nghịch lý đang xuất hiện: lượng nước tưới hiện nay vẫn được duy trì một phần nhờ băng tuyết trên dãy Alps tan nhanh do nhiệt độ tăng. Nhưng khi khí hậu ấm lên, tuyết tan sớm hơn, khiến nguồn nước có thể dồi dào trong một khoảng thời gian ngắn rồi suy giảm nhanh chóng vào mùa khô.

Điều này khiến các nhà quản lý nước và nông dân Italy bắt đầu xem xét việc khôi phục những phương thức từng được sử dụng trước đây, trong đó có ngập nước trên đồng ruộng vào mùa đông.

Vào thời điểm mùa đông, nguồn nước thường dồi dào hơn. Việc đưa nước vào ruộng khi nguồn cung thuận lợi có thể giúp giữ nước lâu hơn và tạo nguồn dự trữ cho mùa khô.

Tuy nhiên, lượng nước mưa được giữ lại trong khu vực hiện vẫn rất thấp. Theo Bullano, chỉ khoảng 10-11% lượng mưa được lưu giữ.

Các hồ chứa lớn cũng đang được tính đến, nhưng xây dựng những công trình này có thể mất hàng chục năm. Vì vậy, hệ thống thủy lợi Est Sesia đang nghiên cứu một phương án khác là xây dựng một hồ điều tiết, giúp duy trì dòng chảy ổn định về phía hạ lưu.

Biến đất thành “hồ chứa”

Một ý tưởng khác được giới nông nghiệp Italy quan tâm là mô hình “water farming”, trong đó đất nông nghiệp được tận dụng như một dạng hồ chứa tự nhiên.

Theo Alberto Lasagna, Giám đốc Confagricoltura Pavia, thay vì chỉ tập trung xây thêm hồ chứa nhân tạo, cần tìm cách tăng khả năng giữ nước của chính đất canh tác. Nước có thể được lưu trữ dưới các cánh đồng lúa và khai thác khi xảy ra hạn hán.

Cách tiếp cận này hướng tới việc biến đất từ một nơi đơn thuần phục vụ sản xuất thành một phần của hệ thống trữ nước. Đây có thể là giải pháp bổ sung cho các công trình thủy lợi truyền thống, trong bối cảnh xây dựng hồ chứa quy mô lớn đòi hỏi nhiều thời gian và nguồn lực.

Tuy nhiên, với những trang trại đã chuyên canh lúa qua nhiều thế hệ, chuyển đổi cây trồng cũng không phải lựa chọn dễ dàng.

“Trang trại của chúng tôi hoàn toàn được tổ chức để sản xuất lúa, từ máy sấy đến máy móc. Thay đổi cây trồng đồng nghĩa phải thay đổi rất nhiều thứ khác”, Tagliabue nói.

Gia đình ông đã trồng lúa qua ba thế hệ và không muốn từ bỏ cây trồng này.

Câu chuyện tại vùng lúa miền Bắc Italy cho thấy khi hạn hán ngày càng gay gắt, thích ứng không nhất thiết chỉ là tìm thêm nguồn nước. Cách phân phối, lưu trữ và tận dụng từng nguồn nước sẵn có cũng trở thành yếu tố quyết định khả năng duy trì sản xuất.

Từ chia nước theo phiên, trữ nước vào mùa đông đến sử dụng đất như một “hồ chứa tự nhiên”, Italy đang thử nghiệm nhiều cách tiếp cận để bảo vệ vùng sản xuất lúa trước một tương lai khô hạn hơn.