Sầu riêng - câu chuyện của một vùng đất

Từ những cây sầu riêng được trồng xen trong vườn cà phê, qua bao mùa mưa nắng trên đất đỏ bazan, cây sầu riêng dần bén rễ, rồi trở thành một trong những nông sản chủ lực của Đắk Lắk.

Đằng sau mỗi mùa quả ngọt hôm nay không chỉ là câu chuyện về giá trị kinh tế mà còn là hành trình của đất, của người và cách một vùng đất tìm thấy hướng đi mới cho mình.

Từ loại cây trồng thu nhập thêm…

Sầu riêng được đưa vào Việt Nam khoảng một thế kỷ trước, ban đầu trồng ở Biên Hòa (Đồng Nai), sau đó lan rộng đến đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Ở Đắk Lắk, những giống sầu riêng truyền thống đã được trồng từ lâu và dần thích nghi với vùng đất bazan. Nhưng để sầu riêng trở thành một ngành hàng lớn như hôm nay là câu chuyện của nhiều năm tháng.

| Trái sầu riêng được vệ sinh sạch trước khi đóng thùng xuất khẩu. |

Cuối những năm 1990, khi giá cà phê xuống thấp, việc tìm thêm nguồn thu nhập cho người dân trở thành yêu cầu đặt ra đối với sản xuất nông nghiệp Đắk Lắk. Cũng trong thời gian này, Công ty Cổ phần Phát triển công nghệ sinh học Dona - Techno triển khai dự án đầu tư cây ăn trái chất lượng cao tại một số tỉnh, trong đó có Đắk Lắk.

Đến nay, sầu riêng Đắk Lắk đã có 280 mã số xuất khẩu, diện tích khoảng 7.500 ha, với 42 mã cơ sở đóng gói xuất khẩu. Những con số này cho thấy một thay đổi quan trọng: sầu riêng Đắk Lắk đang chuyển từ câu chuyện sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất gắn với tiêu chuẩn và thị trường. |

Sầu riêng Dona được đưa vào sản xuất và từng bước giới thiệu đến người dân. Tại Đắk Lắk, doanh nghiệp đầu tư trên 3.189 ha, trong đó chủ yếu là sầu riêng, tại Buôn Ma Thuột và các địa phương như Krông Pắc, Ea H’leo, Cư M’gar, Buôn Hồ. Thời điểm đó, tỉnh khuyến khích người dân trồng xen khoảng 20 - 30 cây sầu riêng/ha cà phê để có thêm thu nhập. Những cây sầu riêng đầu tiên không xuất hiện như một loại cây thay thế cà phê mà lặng lẽ đứng giữa những hàng cà phê, lớn lên qua từng mùa mưa nắng.

Theo ông Nguyễn Văn Long (xã Krông Pắc), từ năm 2004 tại vùng đất Ea Yông, một số hộ dân bắt đầu trồng sầu riêng theo hướng bài bản hơn. Có người được hỗ trợ giống, kỹ thuật; có người tự tìm đến các tỉnh miền Tây Nam Bộ để học kinh nghiệm rồi đưa giống Dona, Ri6 về trồng xen trong vườn nhà. Một số mô hình ban đầu dù chưa mang lại hiệu quả kinh tế cao nhưng đã giúp người dân nhận ra những đặc tính khác biệt của giống sầu riêng mới: quả lớn, cơm vàng, hạt lép.

Cũng từng có thời điểm người dân từng chặt bỏ cây sầu riêng hoặc chỉ trồng để biếu, bán lẻ trong tỉnh vì không có đầu ra. Chỉ khi thị trường mở rộng, thương lái đến thu mua ngày càng nhiều, người dân mới nhận thấy cây sầu riêng phù hợp với thổ nhưỡng địa phương và mạnh dạn nhân rộng. Từ những vườn cây nhỏ lẻ, sầu riêng dần trở thành một phần quan trọng trong bức tranh nông nghiệp Đắk Lắk. Cùng với cà phê, hồ tiêu, sầu riêng đang đóng góp đáng kể vào giá trị sản xuất và kim ngạch xuất khẩu của tỉnh.

Câu chuyện của đất và người

Hiện nay, Đắk Lắk được xem là địa phương có sản lượng sầu riêng lớn nhất cả nước, khoảng 500.000 tấn. Cây được trồng tập trung tại Krông Pắc, Krông Năng, Krông Búk, Cư M’gar, Ea H’leo, Buôn Ma Thuột và nhiều địa phương khác. Trên vùng đất đỏ bazan, các giống sầu riêng truyền thống, Ri6, Dona đã tạo nên những vùng sản xuất có quy mô ngày càng lớn. Đáng chú ý, trong hành trình ấy vẫn còn những cây sầu riêng cổ thụ như những nhân chứng của thời gian. Tại Krông Pắc hiện còn một gốc sầu riêng được cho là hơn 100 năm tuổi, gợi nhắc về một quá khứ chưa xa khi sầu riêng còn là loại cây xa lạ với sản xuất hàng hóa hiện đại.

Ngày nay, ngành hàng này đã bước sang một giai đoạn khác. Vụ sầu riêng năm 2025 đã mang về doanh thu xuất khẩu ước tính hơn 1,1 tỷ USD cho Đắk Lắk. Sầu riêng quả tươi của tỉnh đã tiếp cận nhiều thị trường như Trung Quốc, Thái Lan, Đài Loan, Hồng Kông, Nhật Bản, Hoa Kỳ… Trong đó, Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ chủ yếu, chiếm khoảng 90 - 95% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của địa phương.

| Nông dân thu hoạch sầu riêng. |

Đi cùng cơ hội là những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm. Đến nay, sầu riêng Đắk Lắk đã có 280 mã số xuất khẩu, diện tích khoảng 7.500 ha, với 42 mã cơ sở đóng gói xuất khẩu. Những con số này cho thấy một thay đổi quan trọng: sầu riêng Đắk Lắk đang chuyển từ câu chuyện sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất gắn với tiêu chuẩn và thị trường.

Bởi vậy, câu chuyện sầu riêng hôm nay không chỉ là làm sao có thêm nhiều cây, nhiều quả mà quan trọng hơn là làm sao giữ được chất lượng và niềm tin của thị trường. UBND tỉnh đang đẩy mạnh số hóa dữ liệu mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc. Chiến dịch cao điểm “30 ngày đêm” được triển khai trong thời điểm vụ mùa 2026 bước vào thu hoạch nhằm chuẩn hóa, cập nhật và kết nối dữ liệu, góp phần bảo vệ uy tín của địa phương, doanh nghiệp và người sản xuất. Cùng với đó là yêu cầu tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung, quy mô lớn, tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sau thu hoạch, bảo quản lạnh, chế biến sâu và chuyển đổi số để nâng cao giá trị gia tăng.

Chặng đường của sầu riêng Đắk Lắk có thể xem như một lát cắt của hành trình phát triển nông nghiệp cao nguyên. Từ những cây sầu riêng được trồng xen với mục đích mang thêm nguồn thu nhập cho nông dân, hôm nay đã hình thành một ngành hàng lớn. Và hành trình ấy vẫn đang tiếp tục, cùng với câu hỏi làm thế nào để giữ được giá trị của trái cây, giữ được niềm tin của thị trường và giữ được sinh kế bền vững cho người trồng.

Câu trả lời vẫn đang được viết mỗi ngày, trong những khu vườn trên đất đỏ bazan - nơi người nông dân tiếp tục chăm cây, chăm đất và chờ một mùa quả mới.

Nguyễn Thuận