Thanh thiếu niên đứng đâu trong cuộc chiến biến đổi khí hậu?

Nhận thức đầu tiên về hành động có hệ thống

Có một hình ảnh mà tôi thấy lặp đi lặp lại suốt nhiều năm qua khi các bạn trẻ lên sân khấu nhận giải với mô hình máy phân loại rác, túi chống lũ tự chế hay hệ thống cảnh báo thiên tai, đầy nhiệt huyết và sáng tạo, nhưng sau cuộc thi, những sáng kiến đó thường không có nhiều cơ hội để tiếp tục được phát triển và nhân rộng, và những ý tưởng tương tự cứ xuất hiện lại qua từng mùa giải mà không có nhiều đột phá mới.

Những hoạt động quen thuộc hơn như nhặt rác, trồng cây hay thời trang tái chế cũng đã lan rộng và trở thành một phần của nhận thức cộng đồng, đó là điều đáng trân trọng, nhưng liệu có đủ khi biến đổi khí hậu đang diễn ra với tốc độ khôn lường: mùa lũ trở nên khắc nghiệt hơn gây gián đoạn sự phát triển kinh tế xã hội, và đến thường xuyên hơn, nạn hạn hán và xâm nhập mặn đang đe dọa sinh kế của hàng triệu người dân hay tình trạng nhiệt độ đô thị liên tục phá kỷ lục trong những năm gần đây.

Trong quá trình làm việc với thanh niên, tôi cũng quan sát thấy một nghịch lý: nhờ sự phát triển của mạng xã hội, thanh niên Việt Nam hiện nay theo dõi thông tin khí hậu quốc tế rất sát, tiêu thụ nội dung từ các phong trào toàn cầu, biết các khái niệm như dấu chân carbon hay Net Zero. Nhưng nhiều bạn lại chưa thực sự hiểu những gì đang xảy ra ngay trong cộng đồng mình hay ở chính Việt Nam, từ việc gián đoạn học tập, tổn hại sức khỏe, cho đến mất đi sinh kế của cả gia đình.

Bạn ở thành phố lo về đảo nhiệt đô thị, bạn ở vùng nông thôn lo về hạn hán mất mùa trên mảnh ruộng của gia đình. Ấy vậy, khi công nghệ phát triển, phương tiện truyền thông đại chúng thường chỉ dừng lại ở số liệu toàn cầu và hình ảnh xa xôi, khiến nhiều thanh thiếu niên không nhìn thấy mình trong câu chuyện đó và càng khó hành động. Chúng ta hay nói thanh thiếu niên là hạt mầm của tương lai, nhưng không phải mảnh đất nào cũng cho hạt nảy, chỉ khi chúng ta thấu hiểu thực tại của nhau và cùng nhau vun xới, mảnh đất chung đó mới trở nên màu mỡ đủ để gieo.

Tìm không gian hành động chung

Điều tôi trăn trở không phải là sự thiếu vắng những người trẻ có năng lực, mà là sự rời rạc giữa họ và khoảng cách giữa những gì họ biết với những gì đang xảy ra xung quanh mình. Đó là lý do tôi xây dựng Tuần lễ Thanh niên Việt Nam Hành động vì Khí hậu (YCAW) với sự hỗ trợ của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF).

Là 1 trong 123 chương trình và là chương trình duy nhất ở Việt Nam và Đông Nam Á hưởng ứng tinh thần “Multirao” (tạm dịch: “nỗ lực toàn thể”) của đoàn chủ tịch COP30, YCAW trở thành không gian để các bạn trẻ từ khắp nơi tìm đến nhau và trao đổi về những gì thanh niên có thể làm được.

Kết quả đã có hơn 30 sáng kiến trên toàn quốc được trình bày trước 3.000 bạn trẻ, cùng đại diện cơ quan nhà nước, các tổ chức quốc tế và đoàn làm việc của Louis Vuitton trong chuyến đi phối hợp cùng UNICEF, cũng như được chia sẻ tại các phiên bên lề của COP30.

Điều tạo nên dấu ấn không đơn thuần nằm ở con số mà còn bộc lộ qua sự đa dạng của những gì được trình bày, khi hành động khí hậu không chỉ dừng lại ở năng lượng tái tạo hay kinh tế tuần hoàn mà còn được nhìn trên góc độ sức khỏe kinh nguyệt, hệ thống lương thực, bảo vệ nguồn nước, kiến trúc xanh, những góc khuất ít khi nhắc đến. Tinh thần đó cũng tiếp nối trong buổi tọa đàm "Nghệ thuật, văn hóa và biến đổi khí hậu" nhân dịp Ngày Môi trường Thế giới 2026, nơi tôi tiếp tục mở rộng câu chuyện về khí hậu.

Phản hồi đáng nhớ nhất tôi nhận được từ cả hai sự kiện là sự ngạc nhiên của người tham dự khi lần đầu nhìn thấy những bạn trẻ khác đang làm được những điều phi thường. Không ít người lần đầu nhận ra rằng biến đổi khí hậu không phải câu chuyện của riêng ngành kỹ thuật, mà là câu chuyện của toàn xã hội, và ở bất cứ lĩnh vực nào cũng bị ảnh hưởng.

Hành động khí hậu không còn là chuyện của riêng ai

Có người sẽ nói: “Nếu thanh thiếu niên đang làm tốt như vậy, cứ để họ tự tạo sân chơi và lấy cảm hứng từ nhau.” Lập luận đó đang bỏ qua một thực tế quan trọng: thanh thiếu niên không phải một khối đồng nhất, và ở mỗi giai đoạn trên tiến trình hành động, họ lại có nhu cầu và điểm tiếp cận hoàn toàn khác nhau.

Hơn nữa, bản thân thanh thiếu niên cũng biết rằng không ai có thể một mình thay đổi cả thế giới, và chính họ cũng đang thừa hưởng di sản từ những người đi trước. Điều cần thiết hơn cả là những cuộc trò chuyện liên thế hệ, nơi người lớn lắng nghe nỗi lo của giới trẻ và người trẻ cũng thấu hiểu bối cảnh, giới hạn, cùng những nỗ lực mà các thế hệ trước đã trải qua, để cùng nhau xây dựng các sáng kiến khí hậu bền vững hơn.

Thanh thiếu niên Việt Nam không cần chờ để được trao cơ hội mới bắt đầu vì họ đã và đang hành động. Điều còn thiếu không phải là ý chí hay năng lực, mà là một hệ sinh thái đủ để họ hiểu chính mảnh đất mình đang đứng, những rủi ro khí hậu mà cộng đồng mình đang đối mặt, những chính sách và nguồn lực đang có ở địa phương mình, để những gì họ làm được kết nối thành tác động thực sự, thay vì mỗi người tự loay hoay ở một góc khuất nào đó.

Từ việc giúp một bạn học sinh đang tiêu thụ nội dung về khí hậu quốc tế mỗi ngày trên mạng xã hội nhưng chưa biết chính sách phòng, chống thiên tai của địa phương mình trông như thế nào, cho đến giúp người trẻ trong ngành tài chính, truyền thông, kinh doanh, văn học nghệ thuật nhìn thấy công việc hàng ngày của họ kết nối với khí hậu như thế nào.

Mỗi người trẻ ở bất kỳ lĩnh vực nào cũng cần biết rằng mình không cần đổi nghề hay học thêm kỹ thuật để bắt đầu hành động khí hậu vì lời kêu gọi đó chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó là câu chuyện của cả xã hội, nơi mỗi người hiểu được chỗ đứng của mình và biết rằng hành động của mình đang đóng góp cho tiến trình của toàn xã hội.

Trần Lan Nhi là người sáng lập Tuần lễ Thanh niên Việt Nam Hành động vì Khí hậu (YCAW Việt Nam) và Hiệp hội những người trẻ làm trong ngành khí hậu (CCYPS). Với 3 năm kinh nghiệm là việc cùng người trẻ vì hành động khí hậu, cô đã kết nối hơn 10.000 bạn trẻ trên cả nước tham gia vào các vấn đề khí hậu và phát triển bền vững. Cô là đồng tác giả của Tuyên bố chung Thanh niên Việt Nam về Khí hậu 2023–2024 và Tuyên bố Langkawi - tuyên bố chung của thanh thiếu niên ASEAN về hành động khí hậu được trình bày tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN lần thứ 18. Cô hiện là đồng điều phối khu vực Châu Á - Thái Bình Dương của Nhóm Trẻ em và Thanh niên Sendai thuộc Nhóm Chính sách Trẻ em và Thanh niên của Liên Hợp Quốc (UN MGCY) và là trưởng đoàn đại biểu thuộc Mạng lưới thanh niên Việt Nam hành động vì khí hậu (YNet) tại COP30.