Tìm nguồn thu mới trên những chân ruộng trũng

Hải Phòng là một trong những địa phương đã hình thành vùng sản xuất trên những diện tích như vậy. Bà Lương Thị Kiểm, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hải Phòng chia sẻ tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” rằng sen từ lâu được người dân địa bàn trồng ở các vùng trũng, ao hồ và chân ruộng canh tác kém hiệu quả.

Hiện 2 khu vực có tiềm năng phát triển tập trung của Hải Phòng, là xã Kiến Thụy và Đảo Cò (xã Thanh Miện), nhưng mỗi nơi được định hướng theo một cách khác nhau.

Tại Kiến Thụy, diện tích sen được ghi nhận khoảng 110 ha. Đáng chú ý, mô hình kết hợp sen - cá cho lợi nhuận ước khoảng 100-150 triệu đồng/ha/năm. Cách canh tác này tận dụng cùng một diện tích mặt nước cho cả cây trồng và thủy sản, thay vì chỉ dựa vào một nguồn thu.

Nguồn thu từ ruộng sen cũng được kéo dài qua khâu sơ chế, chế biến. Một số HTX tại địa phương đã sản xuất tinh bột củ sen, trà củ sen, trà tâm sen, mứt sen, ngó sen, củ sen tươi và khô, có sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao. HTX đồng thời hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu theo VietGAP và đầu tư thiết bị chế biến.

Từ thực tế này, thời gian tới, Hải Phòng định hướng tập trung chuẩn hóa vùng nguyên liệu, ưu tiên giống lấy củ và ngó, áp dụng VietGAP, nhật ký điện tử, mã lô, sơ chế và chế biến. Một số điểm tham quan theo mùa cũng có thể được tổ chức nhưng không phải hoạt động chính của vùng sản xuất.

Để mô hình này vận hành ở quy mô vùng thay vì từng hộ riêng lẻ, theo bà Kiểm, hạ tầng phục vụ sản xuất cũng phải được hoàn thiện, từ thủy lợi nhỏ, giao thông nội đồng đến điểm sơ chế và xử lý môi trường.

Các chương trình khuyến nông, khoa học công nghệ và xúc tiến thương mại cần có hợp tác xã, doanh nghiệp tham gia từ đầu, qua đó kết nối sản xuất với nhu cầu thu mua. Hợp đồng liên kết cần làm rõ tiêu chuẩn, sản lượng, giá hoặc nguyên tắc xác định giá và cách chia sẻ rủi ro.

Một câu chuyện khác đang diễn ra tại xã Kim Liên (Nghệ An). Bà Nguyễn Thị Phương Thúy, Bí thư Đảng ủy xã chia sẻ, địa phương hiện có hơn 60 ha sen. Nhiều ao hồ bỏ hoang và ruộng sâu trũng khó canh tác trước đây đã được chuyển sang trồng sen, vừa tạo thu nhập cho người dân, vừa cải thiện cảnh quan.

Kim Liên được công nhận xã nông thôn mới kiểu mẫu năm 2024. Đến tháng 5/2026, Khu du lịch quốc gia Kim Liên được công bố. Điều này khiến bài toán sử dụng đất nông nghiệp tại địa phương không chỉ đặt ở sản lượng, mà còn liên quan đến cảnh quan, môi trường và khả năng tạo sản phẩm đặc trưng cho khu vực nông thôn.

Bà Thúy cho biết, địa phương xác định sen vừa là cây trồng tạo sinh kế, vừa cung cấp nguyên liệu cho chế biến và OCOP, đồng thời tạo cảnh quan. Người dân giữ vai trò chủ thể sản xuất, còn hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia tổ chức các hoạt động kinh tế liên quan.

Thực tế tại Kim Liên cũng cho thấy chuyển đổi sang sen không đồng nghĩa chỉ trồng một giống để thu một loại sản phẩm. Ngoài các giống truyền thống, người dân đã đưa vào sản xuất sen Đồng Tháp Mười, sen Huế, sen ngàn cánh, sen Bách Diệp Hồ Tây và một số giống khác phục vụ lấy hoa, lấy hạt, chế biến và tham quan.

Điều này tạo thêm lựa chọn khai thác trên cùng loại cây trồng, nhưng cũng đòi hỏi địa phương xác định rõ điều kiện từng khu vực. Ruộng sâu trũng, ao hồ có thể phù hợp với sản xuất nguyên liệu, trong khi khu vực gần các tuyến tham quan có thể tính thêm giá trị cảnh quan. Với người dân, sự khác biệt nằm ở chỗ nguồn thu không nhất thiết chỉ phụ thuộc vào một vụ thu hoạch hoặc một loại nông sản.

Hiệu quả của sen trên đất sản xuất khó khăn cũng đã được ghi nhận ở một số nơi khác. Tại Tân Thạnh (Tây Ninh), kết quả đánh giá các nhóm sen lấy hạt, ngó và củ cho thấy hiệu quả kinh tế thay đổi đáng kể theo giống và mục tiêu sử dụng. Giống Mặt Bằng đạt lợi nhuận 63 triệu đồng/ha, cao hơn sen hạt địa phương. Giống Ánh Hồng và Vân Đài 1 mở thêm hướng khai thác ngó và củ.

Những cách làm trên cho thấy chuyển đổi đất trũng không đơn thuần là tìm một cây trồng có giá bán cao hơn. Điều cần tính là khả năng tạo thu nhập ổn định trên diện tích vốn khó canh tác, đồng thời giảm tình trạng hộ dân sản xuất riêng lẻ rồi tự tìm nơi tiêu thụ.