Tôm, gạo xuất khẩu: Tiêu chuẩn lao động thành 'vé thông hành"

Không chỉ còn dừng lại ở dư lượng kháng sinh hay nguồn gốc hạt gạo, các thị trường như EU hay Mỹ đang kiểm tra khắt khe điều kiện làm việc từ nhà máy đông lạnh đến từng bờ công ao nuôi. Sự chuyển dịch này buộc toàn bộ chuỗi nông sản Việt Nam phải tính toán lại bài toán chi phí và tư duy quản trị.

Những lô hàng tôm và gạo lên đường sang phương Tây giờ đây phải cõng theo một tập hồ sơ khắt khe hơn trước rất nhiều.

Chế tài khốc liệt... chờ tôm, gạo

Đạo luật Thẩm tra Chuỗi cung ứng (LkSG) của Đức hay Chỉ thị CS3D từ Liên minh Châu Âu (EU) đã biến vấn đề an toàn lao động và chế độ an sinh thành điều kiện thương mại bắt buộc.

Chế tài từ các đạo luật này vô cùng khốc liệt: doanh nghiệp nhập khẩu tại Châu Âu có thể bị phạt từ 2% đến 5% doanh thu toàn cầu nếu để xảy ra vi phạm lao động trong chuỗi cung ứng của mình. Để tự bảo vệ, các tập đoàn bán lẻ quốc tế như Walmart, Costco hay Carrefour sẵn sàng cắt hợp đồng và gạch tên ngay lập tức những nhà cung cấp không đáp ứng chuẩn mực xã hội.

Áp lực đó lan tỏa trực tiếp vào hệ thống chứng nhận. Muốn vào được các kênh phân phối giá trị cao, con tôm Việt Nam bắt buộc phải sở hữu chứng nhận ASC hoặc BAP 4-Star với các điều khoản khắt khe về trang bị bảo hộ lao động, hệ thống vi khí hậu xưởng chế biến và độ an toàn điện nguồn tại ao nuôi.

Tương tự, hạt gạo xuất khẩu sang các thị trường khó tính cũng phải bước qua bộ tiêu chí SRP (Sustainable Rice Platform) nhằm kiểm soát thời giờ làm việc, an toàn vận hành máy móc và quy trình tiếp xúc hóa chất của người nông dân.

Bài toán chi phí tuân thủ và bước ngoặt từ thực địa

Sự thay đổi của luật chơi buộc các doanh nghiệp chế biến phải hạch toán lại dòng tiền.

Một nhà máy thủy sản hay chế biến gạo quy mô trung bình hiện nay, phải phân bổ từ 15.000 đến 30.000 USD mỗi năm cho riêng các chi phí đánh giá chứng nhận độc lập như SMETA, BSCI hay ASC.

Bên cạnh đó là khoản chi phí cố định để cải tạo hệ thống thông gió, quạt hút khí độc NH3 tại xưởng đông lạnh và nghĩa vụ trích nộp đầy đủ BHXH, BHYT cho 100% công nhân. Đổi lại, việc đảm bảo phúc lợi giúp tỷ lệ nhảy việc tại các doanh nghiệp này giảm xuống dưới 5% mỗi năm, giải quyết triệt để bài toán thiếu hụt lao động mỗi khi vào mùa xuất khẩu cao điểm.

Thách thức lớn nhất lại nằm ở ngoài đồng ruộng và ao nuôi, nơi hàng triệu nông dân nhỏ lẻ vốn quen canh tác truyền thống. Nếu không có sự đồng hành từ doanh nghiệp, người trồng lúa hay nuôi tôm rất khó tự gánh vác chi phí mua sắm trang thiết bị an toàn và số hóa nhật ký lao động.

Thực tế từ chương trình cải thiện điều kiện làm việc trong chuỗi tôm và lúa gạo thời gian qua đã chứng minh tính hiệu quả của mô hình liên kết. Đó là hơn 100 doanh nghiệp đã tham gia chuẩn hóa quy trình, mang lại lợi ích trực tiếp cho hơn 23.000 lao động và 16.700 nữ nông dân vùng nguyên liệu.

Minh chứng rõ nhất là câu chuyện tại Tổ hợp tác An Xuyên (Cà Mau). Nhờ được tổ chức lại sản xuất, ứng dụng dịch vụ cơ giới hóa an toàn và kiểm soát rủi ro lao động, lợi nhuận của tổ hợp tác này đã tăng từ 397,5 triệu đồng lên gần 700 triệu đồng/năm.

Kết quả này phản ánh một thực tế: chuẩn hóa điều kiện làm việc không phải là khoản chi phí mất đi, mà là khoản đầu tư trực tiếp làm tăng giá trị hạt gạo, con tôm.

Phân hóa thị phần và cách thích ứng

Sự can thiệp của các tiêu chuẩn lao động đang đẩy nhanh quá trình phân hóa trên thị trường xuất khẩu.

Những tập đoàn chủ động chuẩn hóa chuỗi cung ứng không chỉ thu về mức giá bán cộng thêm cao hơn từ 5% đến 15%, mà còn dễ dàng tiếp cận dòng tín dụng xanh và các quỹ đầu tư ESG với lãi suất ưu đãi. Trái lại, các đơn vị thu gom nhỏ lẻ, phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu trôi nổi đang phải co cụm về các thị trường dễ tính với biên lợi nhuận mỏng dưới 3% - 5%, đồng thời luôn đối mặt với nguy cơ trắng tay nếu bị phát hiện vi phạm quy chuẩn lao động.

Để không bị đánh bật khỏi cuộc chơi, ngành nông sản Việt Nam cần sự chuyển dịch đồng bộ ở cả ba cấp độ.

Tại doanh nghiệp, cần trích lại một phần tiền thưởng từ các đơn hàng giá trị cao để lập quỹ hỗ trợ đồ bảo hộ, bảo hiểm tai nạn và tập huấn an toàn cho các hộ nông dân liên kết.

Tại vùng nguyên liệu, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ như drone phun thuốc, máy rải phân tự động, hệ thống quạt nước an toàn tự động ở ao tôm nhằm triệt tiêu các khâu lao động độc hại, nặng nhọc.

Về mặt chính sách, cơ quan quản lý cần có cơ chế hỗ trợ chi phí tư vấn, chứng nhận ban đầu cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), đồng thời nhân rộng mô hình hợp tác xã kiểu mới để giảm chi phí tuân thủ trên mỗi héc-ta canh tác.

Bằng việc xem an toàn và phúc lợi lao động là tài sản chiến lược chứ không phải chi phí vận hành, nông sản Việt Nam mới có thể vượt qua các rào cản phi thuế quan, khẳng định vị thế bền vững và trách nhiệm trên bản đồ thương mại toàn cầu.