Tôm hùm Việt Nam trước yêu cầu chuẩn hóa từ thị trường nhập khẩu

Bức tranh xuất khẩu tôm hùm

Theo bà Phùng Thị Kim Thu, đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu thủy sản 6 tháng đầu năm 2026 đạt nhiều kết quả tích cực. Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt 5,8 tỷ USD, tăng 12,7% so với cùng kỳ năm 2025.

Trong đó, xuất khẩu tôm tiếp tục đóng vai trò chủ lực với 2,35 tỷ USD (tăng 14,2%), chiếm 40,7% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản. Đáng chú ý, mặt hàng tôm hùm đạt 584,6 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ, đóng góp 10,1% vào tổng giá trị xuất khẩu thủy sản và chiếm 24,9% tổng kim ngạch của ngành tôm.

Xét theo cơ cấu sản phẩm, tôm hùm xanh vẫn là mặt hàng chiếm phần lớn giá trị xuất khẩu từ năm 2025 đến nay. Loại tôm này chiếm 98,3% tỷ trọng kim ngạch toàn ngành năm 2025 (đạt 843,2 triệu USD), trong khi các loại tôm hùm khác như tôm hùm bông (4,6 triệu USD), tôm hùm đất (1,1 triệu USD) hay tôm hùm tre (1 triệu USD) chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Xu hướng này tiếp tục duy trì trong 6 tháng đầu năm 2026 khi tôm hùm xanh mang về 573,6 triệu USD trong tổng số 576 triệu USD tôm hùm xuất khẩu sang Trung Quốc.

Về thị trường tiêu thụ, Trung Quốc vẫn là nơi tiêu thụ chính của tôm hùm Việt Nam. Từ năm 2022 đến năm 2025, kim ngạch sang thị trường này tăng từ 257,5 triệu USD lên 841,3 triệu USD, luôn duy trì khoảng 98% tổng giá trị xuất khẩu tôm hùm của cả nước. Trong nửa đầu năm 2026, con số này đạt 98,5%, tương đương 576 triệu USD (tăng 44,9% so với cùng kỳ). Các thị trường khác như Hồng Kông, Thái Lan, Mỹ hay Đài Loan chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ.

Việt Nam giữ vị thế tốt tại Trung Quốc nhờ nhu cầu tiêu thụ tôm hùm sống ở thị trường này rất lớn, cùng lợi thế địa lý gần giúp giảm chi phí và thời gian vận chuyển tươi sống. Bên cạnh đó, tôm hùm xanh cỡ nhỏ và vừa của Việt Nam có giá cả phù hợp, vừa vặn với sức mua và giúp các đại lý dễ quay vòng đơn hàng.

Năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 69,8 nghìn tấn tôm hùm, trong đó Việt Nam dẫn đầu thị phần với 24,1 nghìn tấn (chiếm 34,5%), vượt qua các nguồn cung lớn như Canada (15,4 nghìn tấn), Mỹ (9,9 nghìn tấn) và Australia (7,0 nghìn tấn). Đây là thời điểm thuận lợi để tôm hùm Việt Nam củng cố chỗ đứng, nhất là khi các đối thủ từ Bắc Mỹ cần thêm thời gian phục hồi sau những điều chỉnh về chính sách thuế quan.

Nhận diện rào cản và giải pháp phát triển bền vững

Bên cạnh những kết quả thuận lợi, ngành tôm hùm Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức. Việc phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một thị trường có thể phát sinh rủi ro khi quy định nhập khẩu thay đổi. Khó khăn lớn nhất hiện nay là xuất khẩu tôm hùm bông sang Trung Quốc vẫn vướng quy định về bảo tồn loài và yêu cầu chứng minh nguồn gốc thế hệ F2. Cùng với đó, phía bạn ngày càng nâng cao các tiêu chuẩn về kiểm dịch, an toàn thực phẩm, mã số vùng nuôi và cơ sở đóng gói. Sự liên kết giữa người nuôi, thương lái và doanh nghiệp trong nước còn chưa chặt chẽ, trong khi áp lực cạnh tranh từ các nước khác bắt đầu tăng trở lại.

Để tháo gỡ các nút thắt này, VASEP đề xuất xem tôm hùm là ngành hàng xuất khẩu trọng điểm để tập trung đầu tư đồng bộ từ vùng nuôi, con giống cho đến hạ tầng bảo quản và logistics. Trước mắt, các cơ quan chức năng cần tiếp tục trao đổi với phía Trung Quốc để làm rõ các yêu cầu kỹ thuật đối với tôm hùm bông, hoàn thiện hồ sơ khoa học về sinh sản và nguồn lợi, đồng thời đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu với các đối tác quốc tế như Australia.

Về phía người nuôi và doanh nghiệp, việc chuẩn hóa quy trình sản xuất là yêu cầu bắt buộc. Các địa phương cần hỗ trợ cấp mã số vùng nuôi, mã số cơ sở đóng gói và hướng dẫn người dân ghi chép nhật ký nuôi điện tử để phục vụ truy xuất nguồn gốc. Việc kiểm soát tốt an toàn thực phẩm, dịch bệnh và dư lượng kháng sinh sẽ giúp hàng hóa thông quan thuận lợi, giảm rủi ro bị giữ lại kiểm tra ở cửa khẩu.

Ngoài ra, ngành hàng cần chủ động theo dõi các thay đổi về chính sách biên giới, thuế quan cũng như động thái của các nước đối thủ để ứng phó kịp thời. Bên cạnh việc giữ ổn định thị trường Trung Quốc, các doanh nghiệp nên từng bước tìm kiếm cơ hội mở rộng sang những thị trường tiềm năng khác như Singapore, Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Đông. VASEP cam kết tiếp tục làm cầu nối giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, hỗ trợ tháo gỡ vướng mắc kỹ thuật và đồng hành cùng người nuôi xây dựng thương hiệu tôm hùm Việt Nam ổn định trên thị trường.