Trồng lúa bằng công nghệ, làm chủ bằng thương hiệu

Trồng lúa không chỉ tính năng suất

Trên cánh đồng trũng ở ấp 12, xã Vĩnh Thuận Đông (TP Cần Thơ), ông Nguyễn Thành Lâm, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX nông nghiệp Vị Thủy 1 đang điều hành 49 thành viên chính thức và 205 thành viên liên kết với quy mô hơn 166ha. So với nhiều HTX trên địa bàn, quy mô này chưa phải lớn. Nhưng điều đáng nói là cách HTX tồn tại và phát triển trên vùng đất không dễ làm nông nghiệp.

Ấp 12 là khu vực vùng trũng. Những đợt triều cường dâng cao, nước có khi tràn lên cả mặt đường. Nhiều năm trước, một số hộ từng thử chuyển sang cây ăn trái. Có người trồng quýt, những năm đầu cây cho trái khá tốt nhưng sau đó bị vàng lá, phải đốn bỏ. Sầu riêng cũng có trường hợp cho trái được 1 - 2 vụ rồi suy kiệt.

Ông Lâm cho rằng, mỗi vùng đất có một giới hạn riêng và người làm nông phải hiểu giới hạn đó. “Vùng nào chuyển đổi lên trồng cây ăn trái được, còn vùng này mấy chục năm nay bao nhiêu người chuyển đổi không thành công”, ông Lâm nói.

Vì vậy, ông không chọn cách chạy theo những cây trồng có giá trị cao mà thay đổi cách làm lúa theo thời đại mới. Ông bộc bạch, không phải cứ cây gì có giá là chuyển đổi, cũng không phải cứ tăng số vụ là tăng thu nhập. Với ông, bài toán phải bắt đầu từ đất đai, chi phí sản xuất, khả năng thích ứng rồi mới đến thị trường.

HTX hiện duy trì 2 vụ lúa/năm. Vụ 3 ruộng được để trống để xả lũ hoặc cho thuê nuôi vịt chạy đồng. Theo ông Lâm, trước đây bà con từng làm lúa 3 vụ, nhưng sau nhiều năm tính toán, vụ 3 không đem lại lợi nhuận tương xứng. Vì thế bỏ một vụ không phải là bỏ đi cơ hội sản xuất mà là cách giữ sức cho đất và giảm rủi ro cho người trồng lúa.

Với cách tính này, từ chỗ chủ yếu sản xuất lúa thương phẩm, HTX từng bước tham gia sản xuất lúa giống, liên kết với Trung tâm Giống Hậu Giang trước đây. Hiện HTX dành khoảng 30ha để sản xuất lúa giống phục vụ thành viên, năng suất khoảng 6,8 - 7 tấn/ha.

Hai giống chủ lực được HTX lựa chọn là OM18 cho vụ hè thu và RVT cho vụ đông xuân. Giống lúa được lựa chọn không chỉ vì năng suất mà còn phải phù hợp với yêu cầu tiêu thụ và chất lượng gạo.

Với ông Lâm, làm nông bây giờ không thể chỉ hỏi “một công đất thu được bao nhiêu tấn lúa” mà phải hỏi tiếp “lúa bán cho ai, giá nào, thị trường cần gì và làm sao để không bị động khi giá xuống”.

Vì vậy, hệ thống thương lái liên kết lâu năm được ông xem như một kênh thông tin quan trọng. Qua nhiều năm làm ăn, các thương lái không chỉ đến HTX để mua lúa mà còn cung cấp thông tin về thị trường, giá cả, nhu cầu của từng thời điểm. Đây là những thông tin được HTX dùng để tính toán sản xuất và đầu ra.

Một bước đi quan trọng khác là đầu tư vào khâu sau thu hoạch. Giai đoạn 2018 - 2019, thông qua Dự án Chuyển đổi nông nghiệp bền vững tại Việt Nam (VnSAT), HTX được đầu tư nhà kho khoảng 1.300m2, sức chứa 900 - 1.000 tấn lúa cùng 2 lò sấy, công suất khoảng 50 tấn/ngày đêm.

Có nhà kho và máy sấy, HTX có thêm quyền chủ động về thời điểm bán lúa. Khi thị trường xuống thấp, HTX đứng ra thu mua toàn bộ lúa cho thành viên, sấy và đưa vào kho dự trữ, chờ giá tốt sẽ bán ra.

Chính cách làm này giúp nhiều nông dân hiểu rằng HTX không chỉ là nơi tập hợp nông dân để cùng xuống giống hay mua chung vật tư mà còn trở thành một tổ chức kinh tế có khả năng tổ chức sản xuất, cung ứng dịch vụ, thu mua, bảo quản và kết nối thị trường.

Làm lúa bằng công nghệ

Ngoài 60 tuổi, ông Lâm đã chứng kiến gần như trọn vẹn quá trình cơ giới hóa của đồng ruộng miền Tây. Ông kể, ngày trước, nông dân cắt lúa rồi đưa vào máy tuốt. Sau đó xuất hiện máy hai bông của Nhật, rồi máy một bông do các cơ sở cơ khí trong vùng chế tạo.

Tiếp đến, những chiếc máy gặt đập liên hợp đầu tiên xuất hiện ở địa phương không nhiều, có thời điểm cả huyện chỉ có một vài chiếc. Nay máy móc đã phủ khắp cánh đồng. Sự thay đổi này không chỉ giải phóng sức lao động mà còn buộc cách làm nông phải thay đổi theo.

Trên vùng sản xuất của HTX hiện nay, khâu làm đất và thu hoạch đã cơ giới hóa 100%, gieo sạ khoảng 50%, phun thuốc bảo vệ thực vật bằng drone khoảng 80%. Công nghệ chỉ giúp xây dựng HTX đủ mạnh, giảm chi phí mà còn đáp ứng tốt hơn yêu cầu sản xuất.

Tại HTX nông nghiệp Vị Thủy 1, thay vì để mọi việc dồn lên Ban Giám đốc, ông Lâm chia từng công đoạn sản xuất thành những nhóm riêng. Mỗi nhóm không quá 10 thành viên phụ trách các khâu như sản xuất giống; cấy và dặm lúa; bơm tưới; vận chuyển lúa; kinh doanh, đóng gói, thiết kế bao bì, giới thiệu sản phẩm… Các đội vừa phục vụ HTX, vừa nhận làm dịch vụ cho những cánh đồng lân cận.

Phần lớn lao động trong các đội này là người trẻ, hoạt động theo mùa vụ. Cách tổ chức ấy giúp HTX giải quyết được nhiều khâu trong chuỗi sản xuất, đồng thời tạo thêm việc làm và thu nhập cho lao động địa phương.

Để xây dựng đội ngũ lãnh đạo HTX mang tính kế thừa, ông Lâm cử cán bộ đưa đi đào tạo về quản lý, nghiệp vụ giám đốc HTX, kế toán... để bộ máy từng bước vận hành chuyên nghiệp hơn. Điều này thể hiện khá rõ khi HTX tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp với diện tích 151ha và đã triển khai được 3 vụ.

Trước đây, sau khi sạ, đồng ruộng thường xuyên có nước, đến lúc thu hoạch vẫn có những nơi không thể rút nước kịp. Nay, sau khi hoàn thành khâu cấy dặm, HTX bơm rút nước, để khoảng 10 ngày cho cây lúa cứng rồi mới đưa nước trở lại ở mức phù hợp. Khi lúa chuẩn bị thu hoạch, ruộng được rút nước khô để máy gặt có thể xuống đồng thuận lợi. Một thay đổi về kỹ thuật nhưng kéo theo cả thay đổi về hiệu quả sản xuất.

Cùng với quản lý nước, quy trình “1 phải 5 giảm”, “3 giảm 3 tăng” được áp dụng. Lượng giống từ hơn 100kg/ha giảm còn khoảng 80kg/ha. Số lần bón phân từ 4 đợt giảm còn 3 đợt. Phân bón, nước tưới và thuốc bảo vệ thực vật đều được tiết giảm.

Đối với ông Lâm, giảm phát thải không phải câu chuyện xa xôi. Nó bắt đầu từ những thứ rất cụ thể trên ruộng, gieo ít giống hơn, bón ít phân lại, dùng nước hợp lý hơn và giảm số lần sử dụng thuốc.

Khi quy trình sản xuất được chuẩn hóa, HTX đã xây dựng thương hiệu Gạo ngon HT từ giống RVT và đã được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Hàng năm, HTX cung ứng ra thị trường khoảng 20 tấn gạo HT. Sản phẩm này sẽ tiếp tục phát triển, hướng đến nâng hạng lên OCOP 4 sao.