Truy xuất nguồn gốc nông sản minh bạch chuỗi cung ứng xuất khẩu - Tạp chí Kinh tế

Truy xuất nguồn gốc nông sản minh bạch chuỗi cung ứng xuất khẩu

Việc thí điểm triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản đang ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực, cho thấy quyết tâm của ngành nông nghiệp trong xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, chuẩn hóa dữ liệu và thích ứng với các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Theo Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), giai đoạn thí điểm không chỉ nhằm kiểm nghiệm công nghệ mà còn là quá trình vừa triển khai, vừa hoàn thiện quy trình vận hành, hạ tầng kỹ thuật và cơ chế phối hợp trước khi nhân rộng trên quy mô toàn quốc. Kết quả bước đầu cho thấy truy xuất nguồn gốc đang trở thành công cụ quản trị chuỗi cung ứng thực chất thay vì chỉ dừng ở yêu cầu kỹ thuật mang tính hình thức.

Ngành hàng sầu riêng hiện được xem là mô hình trọng điểm trong quá trình triển khai. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Công văn số 3226 ngày 3/4 hướng dẫn triển khai truy xuất nguồn gốc sầu riêng, đồng thời tổ chức nhiều đợt tập huấn tại Đồng Tháp và Đắk Lắk với hơn 600 đại biểu tham gia, gồm các sở, ngành, doanh nghiệp và người sản xuất. Đến nay đã có 16 doanh nghiệp đăng ký tham gia thí điểm theo Quyết định số 5272/QĐ-BNNMT ngày 13/12/2025, trong đó hai đơn vị được hỗ trợ trực tiếp theo hình thức “cầm tay chỉ việc” để triển khai đầy đủ quy trình truy xuất.

Đáng chú ý, ngày 23/5, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã gửi công hàm tới Tổng cục Hải quan Trung Quốc thông báo về hệ thống truy xuất nguồn gốc của Việt Nam, mẫu tem truy xuất cùng danh sách mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và phòng xét nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng. Động thái này cho thấy Việt Nam đang chủ động minh bạch hóa chuỗi cung ứng và tăng khả năng đáp ứng các yêu cầu quản lý mới từ thị trường nhập khẩu lớn nhất của nhiều mặt hàng nông sản.

Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm dịch và quản lý dữ liệu, truy xuất nguồn gốc không còn là giải pháp mang tính khuyến khích mà đang trở thành điều kiện gần như bắt buộc để duy trì xuất khẩu chính ngạch. Đây cũng là xu hướng chung của thương mại nông sản toàn cầu khi các thị trường ngày càng đặt nặng yêu cầu về minh bạch thông tin, kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hệ thống hiện đã cập nhật khoảng 18.000 sản phẩm thuộc 112 nhóm sản phẩm của 26/34 tỉnh, thành phố, với 919 lô hàng, 547 nông hộ, 255 vùng trồng và 149 doanh nghiệp tham gia. Ngoài sầu riêng, hệ thống đang được mở rộng sang nhiều ngành hàng như lúa gạo, chè, trái cây, thịt, trứng, sữa và thủy sản.

Những con số này không chỉ phản ánh tốc độ mở rộng của hệ thống mà còn cho thấy sự thay đổi về nhận thức của doanh nghiệp và người sản xuất trong việc xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch. Thực tế triển khai cho thấy chỉ khi toàn bộ các chủ thể trong chuỗi cùng tham gia, từ vùng nguyên liệu, thương lái, cơ sở đóng gói đến doanh nghiệp xuất khẩu, hệ thống truy xuất mới có thể vận hành hiệu quả và tạo được niềm tin với đối tác nhập khẩu.

Ở góc độ kỹ thuật, ông Nguyễn Bảo Trung, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số cho biết hạ tầng kỹ thuật hiện đã sẵn sàng phục vụ triển khai trong năm 2026. Hai hệ thống do doanh nghiệp Netacom và CheckVN phát triển đã trải qua đánh giá nghiêm ngặt về an toàn thông tin và đang tiếp tục được rà soát trước khi chuyển về vận hành tập trung tại Cục Chuyển đổi số nhằm bảo đảm quản lý dữ liệu thống nhất, an toàn và chặt chẽ hơn.

Theo nguyên tắc vận hành được xây dựng từ mô hình thí điểm sầu riêng, mỗi chủ thể trong chuỗi sẽ chịu trách nhiệm đối với phần dữ liệu của mình. Cách tiếp cận này vừa phù hợp với thực tiễn sản xuất vừa nâng cao tính xác thực và trách nhiệm giải trình của thông tin truy xuất. Hiện, Cục Chuyển đổi số đã phối hợp xây dựng kiến trúc tổng thể và hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật kết nối dữ liệu giữa phần mềm của doanh nghiệp với hệ thống dùng chung của Bộ.

Công ty Netacom đang phát triển hệ thống hoàn chỉnh mới, tích hợp đầy đủ quy trình nghiệp vụ, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng kết nối dữ liệu theo định hướng của Bộ. Hệ thống dự kiến kết nối với 7 cơ sở dữ liệu chuyên ngành, gồm mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, cơ sở chăn nuôi, cơ sở chế biến thủy sản và các dữ liệu quản lý liên quan, vận hành trên hạ tầng tập trung nhằm bảo đảm tính đồng bộ và an toàn thông tin.

Các doanh nghiệp công nghệ cũng kiến nghị Bộ sớm ban hành bộ tiêu chí kỹ thuật đối với các đơn vị cung cấp giải pháp truy xuất nguồn gốc nhằm chuẩn hóa chất lượng dịch vụ, tạo môi trường minh bạch và hạn chế tình trạng phát triển manh mún giữa các nền tảng công nghệ.

Đánh giá về tiến độ triển khai, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung cho biết hạ tầng kỹ thuật hiện đã sẵn sàng ở mức cơ bản để tiếp nhận và vận hành hệ thống. Theo Thứ trưởng, yêu cầu đặt ra lúc này là tập trung triển khai những nội dung có thể tạo ra sản phẩm cụ thể và đưa vào vận hành từ ngày 1/7 theo Quyết định 25 của Bộ về kế hoạch triển khai truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản.

Thứ trưởng Hoàng Trung nhấn mạnh, truy xuất nguồn gốc là công cụ quản lý nhằm minh bạch hóa thông tin và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, không phải là rào cản hành chính mới đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Quan điểm này cho thấy định hướng của ngành nông nghiệp là xây dựng hệ thống quản trị số phục vụ phát triển bền vững, đồng thời giảm áp lực thủ tục thông qua chuẩn hóa và kết nối dữ liệu.

Thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục hoàn thiện dự thảo thông tư về truy xuất nguồn gốc, phối hợp với Bộ Công an xây dựng nghị định liên quan và mở rộng thí điểm sang các ngành hàng chủ lực cho thấy lộ trình xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia đang được thúc đẩy đồng bộ cả về pháp lý, công nghệ và tổ chức thực hiện.

Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại toàn cầu ngày càng gắn chặt với các tiêu chuẩn minh bạch, truy xuất nguồn gốc đang trở thành điều kiện quan trọng để nông sản Việt Nam duy trì xuất khẩu chính ngạch, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị gia tăng. Đây cũng là nền tảng để ngành nông nghiệp hướng tới mục tiêu minh bạch chuỗi cung ứng xuất khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững trong dài hạn.