Ưu tiên của xuất khẩu thủy sản quý IV không chỉ là thêm đơn hàng

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam tháng 8/2026 đạt 1,14 tỷ USD, tăng 6,4% so với cùng kỳ năm trước. Theo đó lũy kế 8 tháng đầu năm 2026 đạt hơn 8 tỷ USD, tăng 11,9%.

Kim ngạch vẫn duy trì trên 1 tỷ USD/tháng, nhưng tốc độ tăng của tháng 8 chỉ bằng gần 1/2 mức tăng lũy kế. Điều này cho thấy kết quả 8 tháng được nâng đỡ đáng kể bởi các tháng tăng cao trước đó.

Tôm tiếp tục là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất, đạt gần 479 triệu USD trong tháng 8 và gần 3,28 tỷ USD sau 8 tháng. Cá tra đạt gần 205 triệu USD trong tháng và 1,52 tỷ USD lũy kế. Cá ngừ, mực và bạch tuộc vẫn tăng nhưng tốc độ đã chậm lại. Cua ghẹ và giáp xác khác nổi bật với mức tăng 50,2% trong tháng 8 và 34,1% trong tám tháng, song quy mô chưa đủ lớn để quyết định xu hướng chung.

Top 5 thị trường xuất khẩu hàng đầu của thủy sản Việt Nam 8 tháng đầu năm 2026 gồm Trung Quốc và Hồng Kông với hơn 2 tỷ USD; Mỹ gần 1,26 tỷ USD; Nhật Bản gần 1,12 tỷ USD; Hàn Quốc 565 triệu USD và Australia 252 triệu USD.

Bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP cho biết, Mỹ là biến số lớn nhất đối với xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong quý IV, khi thị trường này đang đặt ra nhiều thách thức.

Từ ngày 24/7/2026, nhiều mặt hàng thủy sản Việt Nam chịu thêm thuế Section 301 ở mức 12,5%. Khoản thuế này được cộng với thuế tối huệ quốc và tùy mặt hàng hoặc doanh nghiệp, có thể cộng thêm thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Giá bán đến nhà nhập khẩu vì vậy không chỉ tăng thêm 12,5%, mà có thể chịu một tầng chi phí thuế lớn hơn đáng kể.

Đối với cá tra, kết quả cuối cùng của đợt rà soát hành chính lần thứ 21 (POR21) đối với lệnh thuế chống bán phá giá cá tra, basa đông lạnh của Việt Nam, giai đoạn rà soát từ ngày 1/8/2023 đến 31/7/2024 (POR21) công bố ngày 12/8 với mức thuế bất lợi hơn kết quả sơ bộ đã ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chào giá và lựa chọn nhà cung cấp.

Với tôm, kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá dự kiến công bố vào đầu tháng 11. Đây là thời điểm khá muộn đối với mùa mua hàng cuối năm, khiến doanh nghiệp và nhà nhập khẩu phải tính toán đơn hàng trong khi chưa biết đầy đủ nghĩa vụ thuế. Nếu mức thuế cuối cùng tăng mạnh, các hợp đồng đã ký có thể phát sinh tranh chấp về giá, chia sẻ chi phí hoặc thời điểm giao hàng

Bên cạnh thuế, hàng thủy sản vào Mỹ còn chịu sức ép từ MMPA, yêu cầu Chứng nhận khả năng chấp nhận đối với một số mã hàng, kiểm soát lao động cưỡng bức, an toàn thực phẩm và xu hướng tăng cường thực thi của Hải quan Mỹ. Các đề xuất kiểm soát nghiêm hơn đối với thủy sản nhập khẩu có dư lượng kháng sinh cũng cần được theo dõi, dù chưa phải tất cả đều đã trở thành quy định chính thức.

Bà Lê Hằng dự báo, mục tiêu xuất khẩu khoảng 12 tỷ USD trong năm 2026 vẫn có thể đạt được nếu 4 tháng cuối năm duy trì bình quân gần 1 tỷ USD mỗi tháng. Nhưng rủi ro giảm tốc đang tăng lên, đặc biệt nếu sức mua tại Mỹ không phục hồi, thuế tôm đầu tháng 11 bất lợi hoặc chứng từ IUU và MMPA tiếp tục làm chậm giao hàng.

Theo bà Hằng, doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ cần tính tổng nghĩa vụ thuế theo từng mặt hàng và từng pháp nhân, không sử dụng một mức thuế bình quân cho toàn bộ kế hoạch kinh doanh. Hợp đồng nên quy định rõ trách nhiệm khi thuế thay đổi, thời điểm xác định nghĩa vụ, cơ chế điều chỉnh giá và chia sẻ chi phí phát sinh.

Với tôm, cần xây dựng ít nhất hai kịch bản trước kết quả đầu tháng 11, đồng thời hạn chế tích trữ hàng chưa có đầu ra chắc chắn. Với cá tra, cần chuyển nhanh hơn sang EU, Trung Đông, ASEAN và các phân khúc cá thịt trắng thay thế. Đối với hải sản khai thác, hồ sơ IUU, MMPA và truy xuất nguồn gốc phải được kiểm tra ngay từ khâu mua nguyên liệu.

Bà Hằng khuyến cáo, trong bối cảnh giá nguyên liệu, thức ăn và chi phí tuân thủ đều tăng, chạy theo kim ngạch bằng cách giảm giá sẽ làm rủi ro lan từ thị trường sang tài chính doanh nghiệp. Ưu tiên của quý IV vì vậy không chỉ là có thêm đơn hàng, mà là lựa chọn đơn hàng có thể kiểm soát thuế, hồ sơ, công nợ và biên lợi nhuận.