Xuất khẩu rau quả hướng tới 10 tỷ USD: Phép thử năng lực cạnh tranh

Tăng trưởng cần tránh phụ thuộc vào một vài mặt hàng

Năm 2025, xuất khẩu rau quả đạt khoảng 8,6 tỷ USD. Sang năm 2026, kim ngạch tiếp tục tăng trưởng, đạt 7,28 tỷ USD trong 9 tháng, tăng 18,8% so với cùng kỳ. Với kết quả này, mục tiêu 9,5-10 tỷ USD cho cả năm đang nằm trong tầm kỳ vọng.

Con số tăng trưởng cho thấy nông sản Việt Nam đang khai thác tốt hơn nhu cầu từ thị trường quốc tế. Tuy nhiên, quy mô xuất khẩu càng lớn thì yêu cầu về tính ổn định càng cao. Một ngành hàng có kim ngạch tăng nhanh nhưng phụ thuộc vào một số sản phẩm chủ lực sẽ dễ chịu tác động khi thị trường thay đổi chính sách nhập khẩu, siết kiểm dịch hoặc điều chỉnh nhu cầu tiêu dùng.

Vì vậy, bài toán của rau quả Việt Nam không chỉ là bán được nhiều hơn mà còn phải mở rộng số lượng mặt hàng có khả năng cạnh tranh thực chất. Chanh leo, dứa, bưởi là những sản phẩm còn dư địa phát triển. Nếu được đầu tư đúng hướng, các mặt hàng này có thể bổ sung nguồn thu, giảm áp lực lên những sản phẩm đang chiếm tỷ trọng lớn.

Ngành chuối cho thấy tiềm năng chưa được khai thác hết. Với khoảng 163.000 ha, Việt Nam có quy mô sản xuất đáng kể nhưng kim ngạch xuất khẩu năm 2025 mới đạt gần 420 triệu USD. Mục tiêu nâng xuất khẩu lên 1 tỷ USD, thậm chí cao hơn nếu chuẩn hóa được 30% diện tích hiện có, cho thấy dư địa không chỉ nằm ở diện tích mà còn ở năng lực đáp ứng tiêu chuẩn và chất lượng thương phẩm.

Đây cũng là lý do khoa học công nghệ cần được nhìn nhận như yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, thay vì chỉ là công cụ hỗ trợ sản xuất. Nghiên cứu giống có năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu tốt sẽ giúp doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu, đáp ứng yêu cầu riêng của từng thị trường. Quan trọng hơn, cần rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng, đưa những giống đã được kiểm chứng vào sản xuất quy mô lớn.

Năng lực giữ đơn hàng quan trọng không kém mở rộng thị trường

Một thách thức khác là khả năng duy trì nguồn cung đồng đều. Khi đơn hàng xuất khẩu tăng, doanh nghiệp không chỉ cần sản phẩm đạt chuẩn ở một thời điểm mà phải bảo đảm chất lượng, sản lượng và lịch giao hàng xuyên suốt. Đây là điểm yếu nếu vùng nguyên liệu vẫn manh mún, quy trình sản xuất thiếu thống nhất và liên kết giữa các chủ thể chưa đủ chặt.

Thực tế, doanh nghiệp khó mở rộng thị trường nếu không kiểm soát được vùng nguyên liệu. Nông dân cũng khó duy trì sản xuất theo tiêu chuẩn nếu thiếu đầu ra ổn định và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng. Khi giá cả biến động, việc phá vỡ thỏa thuận thu mua có thể khiến cả hai phía chịu thiệt, đồng thời ảnh hưởng đến uy tín của ngành hàng.

Do đó, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ quan hệ mua bán ngắn hạn sang hợp tác có cam kết. Doanh nghiệp cần chủ động tổ chức vùng nguyên liệu, chuyển giao kỹ thuật và kiểm soát chất lượng; hợp tác xã làm đầu mối tập hợp nông dân, giám sát quy trình; người sản xuất được bảo đảm quyền lợi tương xứng với trách nhiệm thực hiện tiêu chuẩn.

Cùng với đó, năng lực bảo quản và chế biến cần được cải thiện để giảm áp lực tiêu thụ trong thời gian thu hoạch rộ. Nếu vẫn phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu sản phẩm tươi, ngành rau quả sẽ dễ bị ảnh hưởng bởi thời gian vận chuyển, chi phí logistics và biến động nhu cầu. Đầu tư chế biến sâu, kho lạnh và hệ thống bảo quản sẽ giúp kéo dài thời gian tiêu thụ, đa dạng sản phẩm và nâng giá trị thu về.

Hướng tới mốc 10 tỷ USD, ngành rau quả đang có cơ hội mở rộng đóng góp cho tăng trưởng kinh tế. Nhưng giá trị lâu dài không nằm ở một con số kim ngạch của riêng năm 2026. Thước đo quan trọng hơn là khả năng duy trì thị trường, phát triển thêm sản phẩm có sức cạnh tranh và bảo đảm mỗi đơn hàng xuất khẩu đều được thực hiện bằng nguồn cung ổn định, chất lượng đáng tin cậy. Khi đó, tăng trưởng xuất khẩu mới thực sự trở thành động lực bền vững cho nền kinh tế.

**Minh Thành **(t/h)