Xuất khẩu tôm, gạo: Khi an toàn lao động là tấm vé thông hành

Tiêu chuẩn lao động là "tấm vé thông hành"

Năm 2025, ngành nông sản Việt Nam ghi dấu ấn với 8 triệu tấn gạo xuất khẩu (kim ngạch 4,1 tỷ USD) và 4,6 tỷ USD kim ngạch ngành tôm, giữ vị thế nhà cung cấp hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, tại Hội nghị Tổng kết Hợp phần hợp tác giữa VCCI và Oxfam thuộc Dự án Cải thiện khả năng tiếp cận thị trường quốc tế của doanh nghiệp tôm và lúa thông qua nâng cao kỹ năng làm việc và an toàn vệ sinh lao động tại doanh nghiệp diễn ra ngày 15/10 tại Cần Thơ, bức tranh xuất khẩu được nhìn nhận dưới một lăng kính hoàn toàn khác.

Ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh TP. Hồ Chí Minh (VCCI-HCM) nhận định rằng các thị trường tiêu thụ giá trị cao như Liên minh Châu Âu (EU), Hoa Kỳ hay Nhật Bản đang liên tục nâng chuẩn rào cản kỹ thuật. Yêu cầu của các nhà mua hàng quốc tế không còn dừng lại ở chất lượng sản phẩm hay giá thành cạnh tranh, mà mở rộng sang trách nhiệm xã hội, an toàn vệ sinh lao động, phát triển bền vững và quản trị minh bạch (ESG).

Hiện tại, phần lớn các doanh nghiệp chế biến lúa gạo và thủy sản nội địa có quy mô vừa và nhỏ, nguồn lực hạn chế, năng lực quản trị nội bộ chưa theo kịp chuẩn quốc tế. Nhiều đơn vị lâu nay chỉ quen tập trung vào kiểm soát dư lượng kháng sinh, mã số vùng trồng mà bỏ quên điều kiện làm việc của công nhân.

Trong khi đó, báo cáo Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 chỉ rõ: Trong 10 năm qua, lực lượng lao động nông lâm thủy sản đã sụt giảm 2,84 triệu người (tương đương giảm 14,66%). Áp lực thiếu hụt nhân lực và làn sóng chuyển dịch lao động rời xa công xưởng chế biến đang đe dọa trực tiếp tính bền vững của toàn chuỗi giá trị.

Bà Vũ Thị Quỳnh Hoa, Giám đốc Quốc gia Tổ chức Oxfam tại Việt Nam, phát biểu: “Trong bối cảnh mới, chất lượng của môi trường làm việc và sự đầu tư cho người lao động chính là một lợi thế cạnh tranh. Năng lực cạnh tranh và trách nhiệm đối với người lao động không phải là hai mục tiêu tách biệt, mà là hai yếu tố bổ trợ cho nhau”.

Người lao động là tài sản cốt lõi, không phải chi phí

Xuất phát từ thực tiễn trên, trong giai đoạn 2022-2026, Dự án Cải thiện khả năng tiếp cận thị trường quốc tế của doanh nghiệp tôm và lúa gạo do Tổng vụ Hợp tác Phát triển Vương quốc Bỉ (DGD) tài trợ, Oxfam điều phối và VCCI-HCM phối hợp triển khai đã mang đến sự chuyển biến căn bản về nhận thức quản trị: lấy người lao động làm trung tâm, coi sức khỏe và kỹ năng của công nhân là tài sản quý giá nhất.

Sau gần hai năm rưỡi can thiệp thực địa tại TP.HCM, Cần Thơ, An Giang và Cà Mau, chương trình đã hỗ trợ hơn 100 doanh nghiệp cải thiện điều kiện làm việc, mang lại lợi ích trực tiếp và gián tiếp cho hơn 23.000 người lao động, trong đó phụ nữ chiếm trên 55%. Gần 4.000 cán bộ quản lý và công nhân đã trực tiếp tham gia hơn 110 khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng giao tiếp, giải quyết vấn đề, thực hành 5S, Kaizen và nhận diện mối nguy an toàn vệ sinh lao động.

Đại diện nhóm chuyên gia tư vấn cho biết phương pháp tiếp cận của chương trình dựa trên việc khảo sát thực trạng từng đơn vị để đưa ra giải pháp cụ thể, thay vì áp đặt mô hình cứng nhắc. Bộ công cụ quản lý nhân sự hướng tới kinh doanh có trách nhiệm gồm 7 chuyên đề - từ hoàn thiện nội quy lao động, sắp xếp giờ làm việc, nghỉ ngơi, chính sách tiền lương, an sinh cho lao động nữ đến bảo hiểm xã hội và phòng chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc - đã giúp doanh nghiệp hệ thống hóa quy trình quản trị minh bạch, sẵn sàng thích ứng ngay cả khi có sự xáo trộn về mặt nhân sự.

Hiệu quả lan tỏa rõ rệt tại Công ty Cổ phần Chế biến Thủy sản và Xuất nhập khẩu Cà Mau (Minh Phú Cà Mau), nơi kết quả đào tạo kỹ năng của dự án được lồng ghép thành tiêu chí đánh giá thăng tiến. Hơn 200 lao động sau khi hoàn thành các khóa bồi dưỡng đã được bổ nhiệm vào vị trí cán bộ quản lý, điều hành tại phân xưởng sản xuất mới, trực tiếp giải quyết bài toán nhân lực chất lượng cao của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, bốn doanh nghiệp thí điểm mô hình ESG gồm Công ty Thực phẩm Bình Tây, Công ty Bột Tài Ký, Công ty Thực phẩm Khang An và Minh Phú Cà Mau đã hoàn thiện hệ thống quản trị môi trường và xã hội, xây dựng báo cáo phát triển bền vững và khẳng định năng lực hội nhập sâu rộng.

Ngoài các giải pháp kỹ thuật, việc chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần cho lao động nữ - lực lượng chiếm đại đa số trong các nhà máy thủy sản - cũng tạo nên bước ngoặt. Môi trường làm việc lạnh buốt, ẩm ướt kéo dài thường gây ra các bệnh nghề nghiệp về xương khớp và căng thẳng tâm lý. Sự xuất hiện của các không gian thư giãn trang bị ghế massage tại Công ty CP Thực phẩm Khang An, hệ thống phòng vắt sữa cho lao động nữ nuôi con nhỏ tại nhà máy, cùng mô hình sinh hoạt “Chuyện nhà - Chuyện xưởng” và kênh tư vấn Zalo OA “Bạn kể chúng mình nghe” đã thực sự giải tỏa áp lực cho người lao động.

Kéo dài chuẩn an sinh từ nhà máy về bờ ruộng

Thông qua sự kết nối của VCCI, Oxfam và các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Nội vụ, hơn 30 HTX tôm và lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long đã được kéo vào vòng liên kết chính quy. Không chỉ hỗ trợ nâng chuẩn vệ sinh thực phẩm (HACCP cho HTX Tân Thuận, HTX Nông Ngư Hòa Đê; ISO 22000 cho HTX Tài Thịnh Phát Farm), dự án còn bước đầu thí điểm mô hình mang tính an sinh bền vững: Quỹ An sinh và Ứng phó rủi ro tại 3 HTX.

Mô hình quỹ an sinh nội bộ tại HTX chính là điểm tựa để hỗ trợ xã viên tái sản xuất sau thiên tai dịch bệnh, hỗ trợ y tế khi ốm đau, bảo đảm người nông dân không bị bỏ lại phía sau giữa vòng xoáy biến đổi khí hậu. Kéo dài chuẩn an sinh từ vuông tôm, cánh đồng về đến nhà xưởng chính là lời giải căn cơ nhất cho bài toán minh bạch chuỗi cung ứng mà thị trường thế giới đòi hỏi.

Những kết quả đạt được từ chương trình hợp tác giữa VCCI và Oxfam đã chứng minh khoảng cách giữa các quy định pháp luật, yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế và thực tiễn sản xuất hoàn toàn có thể thu hẹp khi doanh nghiệp có sự quyết tâm và phương pháp hỗ trợ bài bản. Tuy vậy, thách thức đặt ra là làm thế nào để nhân rộng mô hình này ra hàng nghìn doanh nghiệp vừa và nhỏ khác trong ngành nông sản sau khi dự án kết thúc.

Nhìn nhận thẳng thắn về chặng đường phía trước, bà Bùi Thị Ninh, Phó Giám đốc VCCI-HCM chia sẻ rằng nếu chỉ trông chờ vào nỗ lực đơn độc của các doanh nghiệp đầu ngành để dẫn dắt chuyển đổi thì chắc chắn sẽ còn đối mặt với vô vàn khó khăn, thách thức. Tuy nhiên, các doanh nghiệp sẽ luôn có sự đồng hành từ các tổ chức hỗ trợ. Đồng thời, bà bày tỏ mong muốn VCCI cũng như Oxfam sẽ tiếp tục phối hợp triển khai các chương trình tiếp nối sau khi dự án khép lại.

Khi người lao động cảm thấy bản thân được lắng nghe, bảo vệ và tôn trọng, tỷ lệ nhảy việc hay nghỉ việc giảm đi rõ rệt. Đây chính là khoản hoàn vốn lớn nhất mà không một bảng cân đối kế toán truyền thống nào phản ánh hết.