Bảo vệ cây lúa bắt đầu từ hệ sinh thái khỏe

Ngày 8/10, tại TP Cần Thơ, Diễn đàn “Bảo vệ cây trồng có trách nhiệm - Đồng hành cùng Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp” diễn ra với sự tham gia của các nhà khoa học, cơ quan quản lý và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ thực vật (BVTV).

Trong bối cảnh ĐBSCL đẩy mạnh triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, việc quản lý dịch hại đang chuyển từ chủ yếu phòng trừ sâu bệnh sang chăm sóc sức khỏe cây trồng và bảo vệ hệ sinh thái đồng ruộng. Đây cũng là thông điệp xuyên suốt diễn đàn, hướng đến sản xuất lúa bền vững, giảm chi phí và nâng cao giá trị hạt gạo.

Lấy sức khỏe hệ sinh thái làm nền tảng

Theo GS.TS Phạm Văn Toản, đại diện nhóm tác giả của Hội Doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thuốc BVTV Việt Nam (VIPA), sinh vật gây hại luôn hiện diện trong hệ sinh thái đồng ruộng, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng lúa.

Dẫn số liệu tại diễn đàn, ông Toản cho biết năng suất lúa vụ đông xuân đạt khoảng 7,3 tấn/ha, vụ hè thu 6,2 tấn/ha và vụ mùa dự kiến 5,8 tấn/ha. Theo ông, kết quả này ghi nhận nỗ lực phối hợp giữa cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp và nông dân trong tổ chức sản xuất, phòng trừ dịch hại.

Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển nông nghiệp xanh, phương thức bảo vệ cây trồng cần tiếp tục đổi mới theo hướng chủ động phòng ngừa thay vì chỉ xử lý khi sâu bệnh xuất hiện.

Ông Toản cho rằng, quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) là hướng tiếp cận phù hợp. Chương trình được phát triển trên nền tảng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), đồng thời mở rộng sang quản lý các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe cây trồng.

“Chương trình quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) vẫn trên nền tảng của quản lý dịch hại tổng hợp, tuy nhiên lấy nền tảng sinh học hay sinh thái làm gốc”, ông Toản nhấn mạnh.

Theo đó, muốn hạn chế sâu bệnh, trước hết phải tạo điều kiện để cây lúa sinh trưởng khỏe mạnh. Điều này đòi hỏi kết hợp cải thiện sức khỏe đất, quản lý dinh dưỡng cân đối, sử dụng giống phù hợp, điều tiết nước khoa học và bảo vệ các loài thiên địch.

Khi cây trồng khỏe, hệ sinh thái được duy trì cân bằng, nguy cơ bùng phát dịch hại có thể giảm, qua đó hạn chế nhu cầu sử dụng thuốc BVTV hóa học.

Đối với sản xuất lúa tại ĐBSCL, IPHM còn gắn với yêu cầu giảm lượng giống gieo sạ, phân bón, thuốc BVTV và sử dụng nước tiết kiệm. Những giải pháp này phù hợp với định hướng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang được triển khai trong vùng.

Thay vì phun thuốc theo tập quán hoặc lịch định sẵn, nông dân cần thường xuyên thăm đồng, nhận diện sinh vật gây hại, bảo vệ thiên địch và đánh giá mức độ gây hại trước khi quyết định phòng trừ.

Điểm cốt lõi của IPHM là chuyển từ tư duy tiêu diệt sinh vật gây hại sang quản lý hệ sinh thái đồng ruộng, tạo điều kiện để cây lúa phát huy khả năng sinh trưởng và chống chịu tự nhiên.

Doanh nghiệp đồng hành quản lý dịch hại có trách nhiệm

Bên cạnh thúc đẩy IPHM, sử dụng thuốc BVTV an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm là yêu cầu được GS.TS Phạm Văn Toản đặc biệt nhấn mạnh.

Theo báo cáo của nhóm tác giả VIPA, việc sử dụng thuốc không hợp lý, nhất là liên tục sử dụng các hoạt chất có cùng cơ chế tác động, có thể làm gia tăng quần thể sinh vật gây hại kháng thuốc. Hệ quả là hiệu quả phòng trừ suy giảm, trong khi chi phí sản xuất và nguy cơ tác động đến môi trường gia tăng.

Để hạn chế tình trạng này, nông dân cần tuân thủ nguyên tắc “4 đúng”, ưu tiên thuốc BVTV sinh học, lựa chọn sản phẩm phù hợp và chỉ sử dụng thuốc hóa học khi thực sự cần thiết. Đồng thời, luân phiên hoạt chất có cơ chế tác động khác nhau, kết hợp các biện pháp sinh học và bảo vệ thiên địch.

Một giải pháp được ông Toản đề cập là tổ chức quản lý dịch hại trên diện rộng thông qua hợp tác xã, tổ hợp tác và các hình thức liên kết sản xuất.

Trong điều kiện đồng ruộng nằm liền kề, việc từng hộ nông dân phòng trừ thiếu đồng bộ có thể làm giảm hiệu quả kiểm soát dịch hại. Thông qua hợp tác xã, nông dân có thể thống nhất lịch thời vụ, phối hợp theo dõi đồng ruộng và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp, qua đó hạn chế sử dụng thuốc không cần thiết và tiết giảm chi phí.

Theo báo cáo của nhóm tác giả VIPA, việc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp trên nền tảng IPHM trong sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã góp phần giảm 2-3 lần phun thuốc BVTV so với phương thức canh tác truyền thống. Đây là kết quả tích cực, dù mức giảm cụ thể còn phụ thuộc điều kiện canh tác và tình hình dịch hại từng địa phương.

Ở góc độ doanh nghiệp, VIPA định hướng tăng cường nghiên cứu, ứng dụng công nghệ tiên tiến, phát triển thuốc BVTV sinh học và các sản phẩm có hiệu lực cao, ít rủi ro đối với sức khỏe con người, vật nuôi và môi trường.

Các doanh nghiệp cũng được khuyến khích phối hợp với cơ quan chuyên môn tổ chức tập huấn, xây dựng mô hình trình diễn, hướng dẫn nông dân sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm.

Cùng với đó, việc tuân thủ thời gian cách ly, kiểm soát dư lượng thuốc BVTV và thu gom, xử lý bao gói sau sử dụng là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu.

Theo GS.TS Phạm Văn Toản, Đề án 1 triệu ha lúa không chỉ là chương trình phát triển sản xuất mà còn là bước đi quan trọng trong cơ cấu lại ngành hàng lúa gạo ĐBSCL, hướng đến nền nông nghiệp xanh, bền vững và có trách nhiệm với môi trường.

Quản lý dịch hại có trách nhiệm vì vậy không đồng nghĩa với loại bỏ hoàn toàn thuốc BVTV, mà là sử dụng đúng khi cần thiết, phát huy các biện pháp sinh thái và quản lý tổng hợp. Đây là hướng đi góp phần giảm chi phí, nâng cao chất lượng hạt gạo và từng bước xây dựng ngành lúa gạo phát triển bền vững.

Gần 62% cơ sở sản xuất thuốc BVTV tập trung tại ĐBSCL

Theo số liệu được dẫn trong báo cáo tham luận của VIPA, tính đến tháng 6/2024, cả nước có 96 cơ sở sản xuất thuốc BVTV, trong đó 87 cơ sở nằm trong các khu công nghiệp; 60 cơ sở đặt tại ĐBSCL. Khu vực Đông Nam Bộ có 26 cơ sở sản xuất thuốc BVTV. Những con số này cho thấy sự tập trung của hoạt động sản xuất thuốc BVTV tại khu vực phía Nam, đồng thời đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp trong phát triển sản phẩm an toàn, hiệu quả và đồng hành cùng nông dân bảo vệ môi trường.