Canh tác cà phê giảm phát thải: [Bài 2] Đa dạng nguồn thu từ trồng xen

Đa dạng nguồn thu và giảm phát thải từ trồng xen

Tháng 8, thời điểm những vườn cà phê tại Tây Nguyên đang vào thời kỳ chắc hạt. Tại vườn cà phê hơn 2 ha của gia đình chị Bàn Thị Kim Sơn, thôn 3, xã Quảng Phú, tỉnh Đắk Lắk, những cây cà phê sai trĩu quả, căng bóng báo hiệu thêm một mùa bội thu. Không chỉ cà phê, những trụ tiêu, những cây mắc ca, cây bơ, sầu riêng… đều xanh mướt được gia đình chị Sơn trồng xen tạo nên một vườn cà phê cảnh quan hài hòa, các loại cây hỗ trợ lẫn nhau phát triển, đặc biệt nó còn tạo ra nguồn thu nhập đa dạng trên cùng một diện tích.

Theo chị Bàn Thị Kim Sơn, vườn cà phê của gia đình được trồng từ những năm cuối thế kỷ 20, canh tác theo kiểu truyền thống. Tức là trồng thuần, không có cây che bóng và dùng nhiều bón phân hóa học để tăng năng suất. Chính cách làm này đã làm cho vườn cây nhanh chóng suy kiệt, đất đai bị chai cứng khiến năng suất giảm, sâu bệnh phát sinh trong khi chi phí phân bón tăng cao.

Vườn cà phê trồng và kinh doanh chưa được 20 năm đã suy kiệt nên gia đình chị Sơn phải cưa cành để ghép cải tạo. Khi cải tạo, gia đình chị Sơn chọn giống tốt và trồng xen các các loại cây khác như bơ, hồ tiêu, mắc ca để vừa che bóng, vừa có thêm thu nhập. Nhờ được tập huấn quy trình kỹ thuật mới nên cà phê và các loại cây xen canh đều phát triển tốt, các loại cây được bố trí hợp lý theo tầng, giúp cây tầng trên và tầng dưới đều cho thu nhập, riêng cà phê năng suất đạt 3-4 tấn nhân/ha, các loại cây trồng xen mang lại khoảng 300 - 400 triệu đồng/ha/năm.

Bên cạnh đó, trước đây, cỏ trong vườn cà phê được gia đình chị Sơn xử lý bằng thuốc diệt cỏ, nhưng nay được sự hướng dẫn về lợi ích để cỏ phát triển tự nhiên nhằm giữ ẩm mùa khô, hạn chế rửa trôi mùa mưa, khi cắt cỏ lại trở thành nguồn phân hữu cơ bổ sung dinh dưỡng cho cây nên gia đình chị đã để nguyên thảm cỏ. Đồng thời, tận dụng vỏ cà phê trộn với men vi sinh và phân bò ủ thành phân hữu cơ. “Trước đây vỏ cà phê sau mỗi vụ thu hoạch gia đình thường đốt bỏ, việc này vừa làm lãng phí lại gây ô nhễm môi trường, còn nay tận dụng làm phân hữu cơ vừa tiết kiệm chi phí lại tốt cho môi trường”, chị Sơn chia sẻ.

Câu chuyện của gia đình chị Sơn trồng cây che bóng, dùng phân bón hữu cơ và vi sinh đã giúp giảm lượng phân bón hóa học khoảng 30%, từ đó giảm phát thải các-bon rất lớn, góp phần nâng cao độ bền vững, kéo dài tuổi thọ vườn cây. Ngoài ra, phương thức canh tác này còn giúp tiết kiệm khoảng 40% lượng nước tưới, giảm chi phí...

Trồng xen ngày càng lan tỏa

Tây Nguyên được mệnh danh là thủ phủ cà phê của Việt Nam, hiện nay toàn vùng có khoảng 684.000 ha, chiếm khoảng 88% tổng diện tích cả nước, từ lâu cà phê đã gắn bó mật thiết với sinh kế của hàng triệu hộ nông dân. Theo các nhà khoa học, trước đây phần lớn diện tích cà phê của người dân Tây Nguyên được canh tác theo hướng thâm canh, sử dụng nhiều phân bón hóa học, nước tưới và thuốc bảo vệ thực vật.

Một số vườn cà phê trồng thuần thiếu cây che bóng, đất ít được che phủ nên dễ mất nước, xói mòn và suy giảm chất hữu cơ. Mặt khác, việc bón phân chưa cân đối, nhất là sử dụng lượng đạm cao không chỉ làm tăng chi phí mà còn phát sinh khí N₂O từ đất, bên cạnh đó, điện hoặc dầu diesel dùng để bơm tưới cũng là nguồn phát thải đáng kể trong canh tác cà phê.

ThS. Đỗ Văn Chung, Phó trưởng Bộ môn Hệ thống nông nghiệp thuộc Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên cho biết, cà phê là cây ưu bóng và chịu gió kém, do vậy, việc trồng cây che bóng là yêu cầu bắt buộc để vườn cà phê phát triển bền vững. Tuy nhiên trước đây việc trồng cây che bóng trong vườn cà phê thường là cây muồng không đem lại nguồn thu thêm. Trước thực tế đó, những năm qua nhiều mô hình trồng xen trong vườn cà phê như cây bơ, cây mắc ca, sầu riêng, hồ tiêu... được triển khai nhân rộng tại Tây Nguyên mang lại hiệu quả rất tốt.

“Trồng xen hồ tiêu, mắc ca hoặc cây ăn quả phù hợp trong vườn cà phê là giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất và thích ứng với biến đổi khí hậu. Cây trồng xen tạo thêm sản phẩm trên cùng diện tích, giúp người dân đa dạng hóa nguồn thu và giảm rủi ro khi giá cà phê biến động. Mặt khác, tán cây che bóng còn góp phần điều hòa nhiệt độ, hạn chế bốc hơi nước, giảm tác động của nắng nóng, gió mạnh đối với cây cà phê. Cành lá và phụ phẩm của các cây trong vườn được tái sử dụng làm vật liệu che phủ hoặc phân hữu cơ, qua đó tăng chất hữu cơ, cải thiện cấu trúc đất, giữ ẩm và hạn chế xói mòn”, ThS. Đỗ Văn Chung chia sẻ.

Bên cạnh đó, hệ thống nhiều tầng tán cũng tạo sinh khối lớn hơn, trồng xen giúp giảm chi phí khi phân bón, nước tưới, công lao động và hệ thống tưới được sử dụng chung cho nhiều loại cây. Khi bón phân theo kết quả phân tích đất, nếu tăng sử dụng phân hữu cơ, bổ sung vi sinh vật có lợi và tưới tiết kiệm, người sản xuất có thể giảm khoảng 15 - 25% chi phí phân bón so với tập quán bón phân chưa cân đối. Tuy nhiên, mật độ cây trồng xen phải hợp lý để tránh cạnh tranh ánh sáng, nước và dinh dưỡng với cây cà phê.

Kết quả mô hình mô hình canh tác cà phê thông minh (cà phê xen hồ tiêu) của Công ty CP Phân bón Bình Điền hợp tác với Viện Khoa học kỹ thuật Nông lâm nghiệp Tây Nguyên cho thấy, tổng chi phí mô hình khoảng 145 triệu đồng/ha. Năng suất cà phê tăng từ 3,48 tấn nhân/ha lên 3,75 tấn/ha; năng suất hồ tiêu tăng từ 2,8 lên 3 tấn/ha. Lợi nhuận tương ứng đạt khoảng 740 triệu đồng/ha tính theo thời giá năm 2025, khi cà phê đạt 120.000 đồng/kg, hồ tiêu đạt 150.000 đồng/kg, lợi nhuận cao hơn 40 - 50 triệu đồng/ha so với cà phê canh tác bình thường.

Theo ThS. Đỗ Văn Chung, mô hình cà phê thông minh trồng xen hồ tiêu trong vườn cà phê không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn mà còn giúp giảm phát thải rất lớn. Tại mô hình cà phê xen hồ tiêu ở Đắk Lắk, tổng phát thải giảm từ 2.463 kg CO₂e/ha xuống 1.549 kg CO₂e/ha, giảm 914 kg CO₂e/ha, tương đương 37,1%. Cường độ phát thải giảm từ 880 kg xuống còn 500–534 kg CO₂e/một tấn sản phẩm.

Tại khu vực Đắk Nông cũ, nay là tỉnh Lâm Đồng, tổng phát thải từ trồng xen giảm từ 2.110 kg xuống 1.730 kg CO₂e/ha, tương đương giảm 380 kg CO₂e/ha, (khoảng 18%). Cường độ phát thải giảm từ 611 kg xuống 482–497 kg CO₂e/tấn sản phẩm. “Việc trồng xen hợp lý kết hợp cân đối dinh dưỡng, tăng phân hữu cơ, bổ sung vi sinh vật và tưới tiết kiệm vừa nâng cao lợi nhuận, vừa giảm chi phí đầu vào và phát thải khí nhà kính. Đây là hướng canh tác phù hợp để phát triển cà phê bền vững, giảm phát thải và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu”, ThS. Đỗ Văn Chung nói.