Canh tác lúa thân thiện với môi trường, hiệu quả kép

Nông dân thay đổi cách làm

Vụ mùa năm 2026, mô hình canh tác lúa thân thiện với môi trường được triển khai tại thôn Lam Vỹ, xã Thiệu Tiến, tỉnh Thanh Hóa, bước đầu mang lại kết quả tích cực cả về hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường.

Mô hình thuộc Dự án “Tuyên truyền, vận động nông dân áp dụng canh tác lúa thân thiện với môi trường, góp phần thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050” do Hội Nông dân tỉnh Thanh Hóa triển khai. Dự án tập trung vào ba nhóm giải pháp chính gồm: tưới ngập - khô xen kẽ (AWD); quản lý dinh dưỡng đạm bằng bảng so màu lá lúa; quản lý rơm rạ theo hướng thân thiện với môi trường.

Triển khai Dự án, Hội Nông dân xã Thiệu Tiến đã vận động 20 hộ tham gia tập huấn, đăng ký thực hiện trên diện tích hơn 2,6ha, trong đó 4 hộ trực tiếp thực hiện ruộng trình diễn với tổng diện tích 6.400m².

Mô hình hướng tới đồng thời cả hai mục tiêu năng suất và môi trường. Nông dân được hướng dẫn quản lý nước, dinh dưỡng và dịch hại dựa trên nhu cầu thực tế của cây lúa, qua đó giảm đầu vào nhưng vẫn bảo đảm năng suất. Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, năng suất bình quân tại các ruộng trình diễn vụ mùa 2026 ước đạt 277,5kg/sào, cao hơn ruộng đối chứng 45kg/sào, tương đương tăng 16,2%.

Bà Vũ Thị Thanh Xuân, Phó Giám đốc Ban Quản lý Dự án đánh giá, kết quả này cho thấy việc giảm lượng vật tư đầu vào không đồng nghĩa với giảm năng suất. Khi cây lúa được cung cấp nước và dinh dưỡng đúng thời điểm, bộ rễ phát triển tốt, cây sinh trưởng cân đối, đạt khoảng 8 - 10 bông/khóm, khả năng chống đổ ngã được cải thiện, giảm nguy cơ sâu bệnh do thừa dinh dưỡng.

Bên cạnh đó, việc quản lý nước hợp lý bước đầu giúp giảm khoảng 20-30% chi phí bơm tưới. Quản lý phân bón theo nhu cầu cây lúa giúp hạn chế lượng đạm sử dụng. Việc thường xuyên kiểm tra đồng ruộng giúp giảm số lần phun thuốc bảo vệ thực vật không cần thiết.

Qua hạch toán sơ bộ, hiệu quả kinh tế thực thu của các hộ tham gia mô hình dự kiến tăng từ 615.000-915.000 đồng/sào so với phương thức canh tác truyền thống (tùy năng suất, giá bán và mức độ tiết giảm chi phí đầu vào của từng hộ).

Ông Nguyễn Quốc Việt, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp xã Thiệu Tiến cho biết, từ diện tích mô hình ban đầu, xã Thiệu Tiến đặt mục tiêu trong vụ chiêm xuân 2026 - 2027 sẽ mở rộng diện tích lên 35 - 50ha với khoảng 130 hộ tham gia, tập trung tại đồng Ngữ và các khu vực quy hoạch lúa chất lượng cao thuộc các thôn Thiệu Thành, Thành Tiến, Đức Giang.

Địa phương phấn đấu hơn 3.000/4.000 hộ nông dân trồng lúa áp dụng ít nhất một trong ba kỹ thuật canh tác thân thiện với môi trường, ít nhất 70% lượng rơm rạ tại các vùng sản xuất được thu gom hoặc xử lý bằng chế phẩm ngay tại đồng ruộng.

Canh tác bảo vệ môi trường

Trên những thửa ruộng mô hình ở Thiệu Tiến, thay đổi dễ nhận thấy nhất là nông dân không còn giữ nước liên tục trên ruộng như trước. Những chiếc ống đo mực nước được cắm trên ruộng để bà con quan sát và quyết định khi nào cần tưới, khi nào có thể để ruộng khô.

Đây là một trong những điểm quan trọng của kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ. Ở giai đoạn cấy - hồi xanh, ruộng duy trì mực nước khoảng 3 - 5cm, khi lúa đẻ nhánh chỉ giữ 2 - 3cm. Khi cây đạt số nhánh hữu hiệu, nước được rút để ruộng khô, nứt chân chim trong 5 - 7 ngày rồi mới đưa nước trở lại. Qua đó, bộ rễ lúa có điều kiện phát triển sâu và khỏe hơn, cây cứng, hạn chế đổ ngã, đồng thời giảm lãng phí nước và chi phí bơm tưới, góp phần giảm phát thải khí nhà kính.

Đến giai đoạn phân hóa đòng, nông dân được hướng dẫn đưa nước vào ruộng ở mức 1 - 3cm, bảo đảm đủ ẩm để cây sinh trưởng, đồng thời kết hợp bón phân đón đòng. Việc quản lý nước đúng thời điểm giúp phân hòa tan nhanh, hạn chế thất thoát do bốc hơi và tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng của cây lúa.

Một thay đổi quan trọng trong quá trình thực hiện Dự án là quản lý phân đạm bằng bảng so màu lá lúa (LCC). Màu lá là một căn cứ để người trồng lúa quyết định lượng phân bón. Khi cây đã đủ dinh dưỡng thì không bón thêm, hạn chế tình trạng lúa tốt lốp, thân lá quá xanh và nguy cơ sâu bệnh phát sinh. Phân kali được ưu tiên ở giai đoạn phù hợp, giúp cây cứng khỏe, nuôi đòng và tăng hạt chắc.

Việc quản lý dinh dưỡng hợp lý bằng việc sử dụng phân bón đúng nhu cầu của cây lúa giúp giảm lượng phân hóa học thất thoát ra đất và nước, hạn chế nguy cơ rửa trôi, chua hóa đất và góp phần giảm phát thải khí nitơ oxit (N₂O).

Trong phòng trừ sâu bệnh, mô hình chuyển từ tư duy “phun thuốc để phòng” sang theo dõi đồng ruộng và quản lý dịch hại tổng hợp. Các đối tượng như sâu đục thân 2 chấm, rầy nâu, rầy lưng trắng, khô vằn, bạc lá, đốm sọc vi khuẩn, lem lép hạt... được theo dõi chặt chẽ. Thuốc bảo vệ thực vật chỉ được khuyến cáo sử dụng khi cần thiết, lựa chọn loại thuốc phù hợp, phun đúng thời điểm và đúng đối tượng. Cách làm này vừa nâng cao hiệu quả phòng trừ dịch hại, vừa hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tràn lan, giảm chi phí cho nông dân và giảm nguy cơ tồn dư hóa chất trong môi trường đất, nước.

Bên cạnh đó, sau thu hoạch, thay vì đốt rơm rạ ngay trên đồng ruộng, người dân được vận động thu gom phục vụ chăn nuôi, trồng nấm hoặc các mục đích sản xuất phù hợp. Phần rơm rạ không sử dụng được có thể xử lý bằng chế phẩm sinh học để phân hủy và trả lại chất hữu cơ cho đất.

Ông Nguyễn Quốc Việt, Giám đốc HTX Dịch vụ nông nghiệp xã Thiệu Tiến cho biết, việc không đốt rơm rạ giúp giảm khói bụi, hạn chế ô nhiễm không khí, giảm nguy cơ cháy lan và phát thải khí nhà kính. Đồng thời, việc tái sử dụng rơm rạ giúp tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, bổ sung chất hữu cơ, hướng tới mô hình sản xuất tuần hoàn.

Theo Hội Nông dân xã Thiệu Tiến, vụ mùa 2026 mới là bước triển khai ban đầu nhưng đã cho thấy tính khả thi của các giải pháp canh tác thân thiện với môi trường. Từ việc thay đổi cách giữ nước, bón phân, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đến xử lý rơm rạ, mô hình đang tạo ra quy trình sản xuất mới, trong đó hiệu quả kinh tế được đặt song hành với trách nhiệm bảo vệ môi trường.