Cụm công nghiệp nông thôn không thể chỉ nằm trên quy hoạch

Chấm dứt tình trạng “quy hoạch treo”

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới, cụm công nghiệp được kỳ vọng là động lực thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thu hút đầu tư và tạo việc làm tại chỗ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít địa phương mới dừng ở việc “có” cụm công nghiệp trên quy hoạch hoặc đã thành lập nhưng triển khai chậm, hạ tầng thiếu đồng bộ, tỷ lệ lấp đầy thấp.

Một số cụm công nghiệp chưa hoàn thiện thủ tục pháp lý, chưa đầu tư đầy đủ hạ tầng môi trường, thậm chí chưa thu hút được doanh nghiệp sản xuất. Điều này khiến cụm công nghiệp chưa phát huy vai trò hỗ trợ phát triển kinh tế nông thôn, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ gây áp lực lên môi trường và đời sống dân cư.

Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra trong tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 không chỉ là “có cụm công nghiệp” mà phải bảo đảm cụm công nghiệp được đầu tư, vận hành thực chất, hiệu quả và bền vững.

Tiêu chí 3.10: "Có cụm công nghiệp được quy hoạch, đầu tư xây dựng đảm bảo đáp ứng các quy định của pháp luật" trong Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, được cụ thể hóa tại Quyết định 51/2025/QĐ-TTg và Thông tư 17/2026/TT-BCT, đã đặt ra yêu cầu xuyên suốt từ quy hoạch đến triển khai.

Trước hết, cụm công nghiệp phải nằm trong quy hoạch tỉnh hoặc điều chỉnh quy hoạch tỉnh đã được phê duyệt. Đồng thời, cụm công nghiệp bắt buộc phải có quyết định thành lập hoặc mở rộng theo đúng quy định pháp luật.

Yêu cầu này nhằm xử lý tình trạng quy hoạch kéo dài nhưng không triển khai thực tế. Khi gắn quy hoạch với quyết định hành chính cụ thể, tiêu chí buộc địa phương phải chuyển từ định hướng sang hành động.

Tiếp đó, toàn bộ thủ tục pháp lý của dự án đầu tư hạ tầng phải được hoàn thiện. Từ quy hoạch chi tiết, dự án đầu tư, đánh giá tác động môi trường, phòng cháy chữa cháy đến giao đất, cho thuê đất… đều phải đầy đủ, hợp pháp. Cách tiếp cận này giúp bảo đảm cụm công nghiệp được triển khai đúng quy trình, tránh phát triển tự phát hoặc thiếu kiểm soát về môi trường, xây dựng và an toàn.

Một trong những hạn chế lớn trước đây là cụm công nghiệp có hồ sơ nhưng hạ tầng chưa hoàn chỉnh. Tiêu chí giai đoạn mới đã làm rõ yêu cầu này khi quy định hạ tầng phải được xây dựng hoàn chỉnh và đưa vào sử dụng.

Hệ thống hạ tầng gồm giao thông và các công trình thiết yếu như cấp điện, cấp nước, chiếu sáng, thông tin liên lạc, phòng cháy chữa cháy, cây xanh và đặc biệt là hệ thống thu gom, xử lý nước thải, chất thải rắn.

Các công trình này phải được nghiệm thu hoàn thành theo quy định. Đây là căn cứ quan trọng để khẳng định cụm công nghiệp đã sẵn sàng vận hành.

Yêu cầu này có ý nghĩa lớn đối với bảo vệ môi trường nông thôn. Việc đầu tư đồng bộ hạ tầng môi trường giúp tránh tình trạng thu hút doanh nghiệp khi chưa có hệ thống xử lý chất thải, từ đó giảm nguy cơ ô nhiễm và hạn chế xung đột với sản xuất nông nghiệp.

Hiệu quả hoạt động là yếu tố quyết định

Một điểm thay đổi quan trọng là tiêu chí không coi hoàn thành hạ tầng là đích đến cuối cùng. Hiệu quả vận hành mới là yếu tố quyết định.

Cụm công nghiệp phải thu hút được dự án sản xuất, kinh doanh; có lao động địa phương làm việc và tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Đây là những chỉ số phản ánh trực tiếp giá trị kinh tế mà cụm công nghiệp mang lại.

Theo đó, UBND cấp xã có trách nhiệm báo cáo cụ thể về số lượng dự án, số lao động địa phương và mức đóng góp ngân sách. Điều này giúp chuyển trọng tâm đánh giá từ “có đầu tư” sang “đầu tư có hiệu quả”, góp phần hạn chế tình trạng cụm công nghiệp đầu tư xong nhưng bỏ trống hoặc hoạt động kém hiệu quả. Qua đó, địa phương cũng phải chú trọng lựa chọn ngành nghề, nhà đầu tư phù hợp với lợi thế, thay vì phát triển dàn trải.

Thực tế cho thấy nhiều cụm công nghiệp gặp khó khăn do thiếu đầu mối quản lý rõ ràng. Vì vậy, tiêu chí mới đưa công tác quản lý trở thành một nội dung bắt buộc.

UBND cấp xã phải bố trí cán bộ phụ trách; chủ đầu tư hạ tầng phải có bộ phận vận hành. Hai bên thực hiện chế độ báo cáo định kỳ, theo dõi thường xuyên tình hình hoạt động.

Ngoài ra, đội ngũ quản lý phải được tập huấn về phát triển cụm công nghiệp và thực hiện tiêu chí. Điều này giúp nâng cao năng lực quản trị, bảo đảm các vấn đề về hạ tầng, môi trường và doanh nghiệp được xử lý kịp thời.

Việc có bộ máy quản lý rõ ràng cũng tạo nền tảng để cụm công nghiệp vận hành ổn định, minh bạch và gắn kết chặt chẽ hơn với chính quyền địa phương.

Phân nhóm xã linh hoạt nhưng không hạ chuẩn

Tiêu chí được áp dụng theo ba nhóm xã nhằm phù hợp với điều kiện phát triển khác nhau. Xã nhóm 1 và nhóm 2 phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về quy hoạch, pháp lý, hạ tầng, hiệu quả và quản lý.

Đối với xã nhóm 3, tiêu chí tập trung vào các điều kiện cơ bản như quy hoạch, thành lập và công tác quản lý. Cách tiếp cận này tạo điều kiện cho các địa bàn khó khăn nhưng vẫn bảo đảm định hướng nâng cao chất lượng cụm công nghiệp.

Đồng thời, quy định rõ đối với cụm công nghiệp liên xã và loại trừ các cụm hình thành trước năm 2009 khỏi phạm vi đánh giá, giúp việc áp dụng tiêu chí thống nhất và khả thi hơn.

Để đáp ứng tiêu chí, các địa phương cần rà soát toàn diện danh mục cụm công nghiệp, tình trạng pháp lý, tiến độ hạ tầng và hiệu quả hoạt động. Những tồn tại phải được xác định rõ trách nhiệm và lộ trình khắc phục.

Quan trọng hơn, cần thay đổi cách tiếp cận: không chạy theo số lượng mà tập trung vào chất lượng và hiệu quả. Cụm công nghiệp phải gắn với lợi thế địa phương, bảo đảm hạ tầng đồng bộ và có khả năng thu hút doanh nghiệp thực chất. Đó cũng là nền tảng để cụm công nghiệp thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn.