Đánh thức giá trị vùng cói bằng nông nghiệp trải nghiệm

Trăn trở với những giá trị quê nhà

Buổi sớm ở thôn Văn Sơn, xã Quảng Ngọc (Thanh Hóa), gió từ những cánh đồng cói lướt qua mặt nước, mang theo mùi ngai ngái rất riêng của đồng quê. Trên những vùng ruộng thấp, cáy, rạm, tôm, tép theo con nước tìm về. Với nhiều người, đó là những thứ thân thuộc đến mức chẳng mấy ai nghĩ có thể tạo nên một giá trị khác. Nhưng với ông Bùi Ngọc Tam, đó lại là “kho tài nguyên” mà quê hương đã trao sẵn.

Sinh năm 1973, ông Tam lớn lên ở vùng đất được bồi đắp bởi phù sa của sông Hoàng và sông Yên. Tuổi thơ ông gắn với đồng cói, các loại sản vật theo con nước và những làng nghề đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Sau thời gian trong quân ngũ, ông trở về địa phương, tham gia công tác ở thôn rồi làm cán bộ xã.

Ở bất cứ vị trí nào, ông vẫn luôn đau đáu một câu hỏi: Quê mình có sản vật tự nhiên dồi dào, có nhiều làng nghề truyền thống, tại sao những thứ ấy chưa tạo ra được nhiều giá trị hơn, cuộc sống người dân vẫn chật vật với cái nghèo, cái thiếu?

Ông mang câu hỏi đó đi khắp nơi để tìm lời giải. Bước ngoặt đến vào dịp ông tham quan các điểm du lịch trải nghiệm tại một số huyện vùng cao Thanh Hóa. Ông ấn tượng mạnh bởi cách người dân ở đó khai thác những lợi thế sẵn có, biến thác nước, sản vật, phong tục tập quán, lịch sử… thành điểm thu hút khách du lịch. Cách làm ấy khiến ông nghĩ đến vùng cói quê mình, nơi cũng có cảnh quan, làng nghề và những giá trị văn hóa riêng.

Khi trở về, ông bắt tay vào chắp bút xây dựng Đề án phát triển du lịch nông thôn trên địa bàn xã Quảng Phúc dựa trên những lợi thế sẵn có. Trong hình dung của ông, người dân vùng cói sẽ cùng nhau phát triển mô hình du lịch trải nghiệm gắn với phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan thiên nhiên của địa phương; cung cấp sản phẩm dịch vụ làng nghề, sản phẩm OCOP đến với du khách; tạo việc làm, tăng thu nhập.

“Khi đó tôi nghĩ, quê mình không thiếu thứ để làm du lịch, chỉ là lâu nay mình đứng trong đó nên không nhận ra. Du khách nơi khác có khi lại bị thu hút bởi những thứ tưởng như bình thường ấy nếu mình biết cách tổ chức, phát triển bài bản”, ông Tam chia sẻ.

Để hiện thực hóa ý tưởng của mình, ông vận động người dân mở đường, kéo điện vào lõi vùng cói. Năm 2003, ông quyết định nhận thầu 1,6 ha đất vùng trũng (sau quá trình dồn đổi, tích tụ tăng lên hơn 4 ha) để xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp kết hợp du lịch trải nghiệm, làm mẫu cho người dân theo dõi. Quyết định ấy gặp phải không ít sự can ngăn. Gia đình lo lắng khi ông dồn toàn bộ vốn liếng vào một hướng đi còn rất mới. Có thời điểm ông phải vay ngân hàng 3,5 tỷ đồng để đầu tư.

Trên khu đất ấy, những vị trí đất trống được quy hoạch trồng dừa, măng mỹ, xà cừ; khu vực mặt nước được dành cho nuôi trồng thủy sản; những vùng sinh thái tự nhiên được giữ lại để cá, tôm, tép, cáy, rươi có nơi trú ngụ. Ông dựng khu nghỉ ngơi, ẩm thực để phục vụ nhu cầu của khách tham quan. Cứ thế, một mô hình nông nghiệp khai thác giá trị theo hướng bền vững được ông từng bước xây dựng hình hài.

Qua thời gian, trang trại dần trở thành địa chỉ nghỉ ngơi, gặp gỡ của những người con xa quê trở về, du khách phương xa muốn trải nghiệm đời sống, văn hóa vùng cói, thưởng thức món ăn từ sản vật địa phương. Năm 2025, mô hình đã đón khoảng 500 lượt khách. Con số ấy chưa lớn, nhưng điều quan trọng hơn là mô hình đã bắt đầu có sức sống. Những hoạt động ban đầu còn nhỏ lẻ nhưng lại giúp ông Tam đặt những viên gạch chắc chắn cho một hình dung lớn hơn về tương lai của vùng đất.

Để sản vật kể câu chuyện quê hương

Quảng Phúc (cũ) vốn là vùng đất cói. Cây cói không chỉ tạo nên cảnh quan đặc trưng mà còn hình thành cả một hệ sinh thái nghề nghiệp. Trong suy nghĩ của mình, ông Tam không muốn những giá trị ấy chỉ dừng lại ở việc bán nguyên liệu. Năm 2020, ông cùng những người chung chí hướng thành lập Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ nông nghiệp Quảng Phúc. Từ nguồn nguyên liệu sẵn có của địa phương, HTX phát triển nhiều sản phẩm như tôm sấy, rạm xé, cáy xé, mắm cáy, rạm xay, cáy xay… Đến nay, HTX đã có 4 sản phẩm được chứng nhận OCOP.

“Một chai mắm cáy sẽ có giá trị khác nếu người mua biết con cáy ấy sống ở vùng đất nào, được người dân bắt ra sao, chế biến thế nào. Một sản phẩm từ cói cũng sẽ có câu chuyện riêng nếu du khách được tận mắt nhìn thấy những cánh đồng cói, những người thợ làm nghề và hiểu được vì sao cây cói đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ”, ông Tam bộc bạch.

Không dừng lại ở đó, ông Tam mang ý tưởng xây dựng một không gian nông nghiệp gắn với du lịch trải nghiệm tại quê nhà đi khắp nơi tìm hiểu, trao đổi với những người làm du lịch, chuyên gia để định hình một hướng đi xuyên suốt.

Điều ông hướng tới không phải là dựng lên một khu du lịch xa lạ với đời sống nông thôn. Ông từng hình dung, du khách về Quảng Ngọc có thể bắt đầu hành trình từ những cánh đồng cói rộng gần 400 ha; tìm hiểu nghề dệt chiếu truyền thống; theo con nước khám phá những sản vật tự nhiên, thưởng thức món ăn từ cáy, rạm, tôm, tép; rồi ghé các điểm sản xuất, mua sản phẩm OCOP mang về. Một chuyến đi như thế không cần quá nhiều thứ nhân tạo, chỉ cần quê hương được kể bằng chính câu chuyện của mình.

“Đó là cách làm nông nghiệp đa giá trị của những nông dân mới”, ông Tam nói.

Chia sẻ thêm về hành trình phía trước, ông Tam cho hay, mô hình trang trại ông đang gây dựng được lựa chọn là một trong 10 điểm trải nghiệm trụ cột trong đề án phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm của địa phương đã được các cấp phê duyệt triển khai. Đây cũng là lý do ông dành nhiều tâm sức hơn cho trang trại của mình. Ông muốn nơi đây không chỉ là một trang trại sản xuất, mà trở thành một “điểm mẫu” để người dân nhìn thấy một cách làm nông khác.

“Tôi kỳ vọng sẽ có thêm nhiều người cùng tham gia để câu chuyện không còn là của riêng một gia đình, mà trở thành câu chuyện chung của cả vùng quê. Mọi người cùng nhìn lại những gì mình đang có; lấy nông nghiệp làm nền; lấy cói, cáy, rạm, tôm, tép và làng nghề làm tài nguyên; lấy sản phẩm địa phương làm câu chuyện; lấy trải nghiệm làm cầu nối… Những giá trị tưởng như bình dị ấy hoàn toàn có thể mở ra một sinh kế mới, thậm chí làm giàu cho người dân”, ông Tam kỳ vọng.