Để thương mại trở thành đòn bẩy cho nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu

Ngày 7/5, tại Hà Nội, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp cùng Viện Quốc tế vì sự phát triển bền vững (IISD) tổ chức hội thảo “Tăng cường thích ứng với biến đổi khí hậu thông qua chính sách thương mại”. Tham dự có đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia kinh tế và đại diện cơ quan hoạch định chính sách. Áp lực lên ngành nông nghiệp Phát biểu tại hội thảo, bà Mai Kim Liên, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu cho biết: Tác động của biến đổi khí hậu đến hoạt động thương mại ngày càng trở nên rõ nét hơn trong thời gian gần đây, từ việc làm gián đoạn chuỗi cung ứng, tổng thất về nông sản do thiên tai, đến việc tăng chi phí vận tải và sản xuất, đóng gói bao bì... Theo Báo cáo Thương mại thế giới 2022 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), biến đổi khí hậu có thể làm gián đoạn các tuyến vận tải biển, vốn chiếm đến 80% khối lượng thương mại toàn cầu. Đồng thời, tác động tiêu cực đến sản lượng nông sản và hàng hóa xuất khẩu từ các nền kinh tế dễ tổn thương, làm tăng chi phí và rủi ro trong thương mại quốc tế. Theo TS. Nguyễn Anh Phong, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Việt Nam hiện đứng thứ 5 thế giới về chỉ số phơi nhiễm rủi ro khí hậu tổng hợp 2025. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ và hạn hán không chỉ làm suy giảm năng suất mà còn ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của các sản phẩm nông nghiệp trên thị trường quốc tế. Từ đó tác động trực tiếp đến kim ngạch thương mại và an ninh lương thực toàn cầu. Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, chính sách thương mại đang định hình lại vị thế, mối quan hệ hợp tác của nhiều quốc gia trên thế giới. Thương mại cũng có thể trở thành một công cụ quan trọng hỗ trợ trực tiếp cho việc triển khai các hoạt động thích ứng với biến đổi khí hậu, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp. “Chính sách thương mại nếu được điều chỉnh phù hợp có thể tạo ra cơ hội để tiếp cận các công nghệ, hàng hóa và dịch vụ phục vụ thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc điều chỉnh các biện pháp thương mại, bao gồm giảm thuế quan, đơn giản hóa các rào cản phi thuế quan và thúc đẩy chuyển giao công nghệ, sẽ góp phần nâng cao năng lực thích ứng của ngành nông nghiệp, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam”, bà Mai Kim Liên nhấn mạnh. Cảnh báo biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ xa xôi, GS.TS Trần Thục, Chủ tịch Hội Khí tượng Thủy văn Việt Nam đưa ra nhiều biểu hiện như nền nhiệt độ gia tăng liên tục những năm qua, các hiện tượng cực đoan liên tục vượt thiết lập các giá trị lịch sử mới, số lượng bão mạnh trên cấp 12 tăng, số ngày nắng nóng kéo dài hơn tại nhiều khu vực, số ngày rét đậm ở miền Bắc giảm... Điểm giao thoa giúp vượt các rào cản thương mại Một trong những nội dung trọng tâm của hội thảo là phân tích mối quan hệ hai chiều giữa thương mại và thích ứng. Dù Việt Nam đã tham gia nhiều hiệp định tự do thương mại (FTA) với những cam kết cắt giảm thuế quan sâu rộng, nhưng các rào cản phi thuế quan vẫn đang là điểm nghẽn lớn đối với việc tiếp cận công nghệ thích ứng. Theo GS.TS Trần Thục, các quy định về vệ sinh dịch tễ (SPS), rào cản kỹ thuật (TBT) và các cơ chế mới như Điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang tạo ra áp lực lớn. Tháo gỡ các rào cản thương mại là giải pháp căn bản để tiếp cận công nghệ thích ứng như giống cây trồng mới chịu mặn hay hệ thống tưới tiêu tiết kiệm nước. Hiện nay, quy trình thử nghiệm giống kéo dài từ 1-3 năm đang khiến các giống chịu hạn quốc tế khó thâm nhập thị trường Việt Nam. "Ngành nông nghiệp đang phải đối mặt với 3 chữ “biến”: biến đổi khí hậu, biến động thị trường và biến chuyển xu thế tiêu dùng xanh. Điều này buộc Việt Nam phải tái cấu trúc toàn diện chuỗi giá trị nông sản để duy trì năng lực cạnh tranh trên trường quốc tế", TS. Nguyễn Anh Phong, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và Môi trường chia sẻ. Để hiện thực hóa mục tiêu xuất khẩu nông sản 100 tỷ USD vào năm 2030, TS. Nguyễn Anh Phong đề xuất cần xây dựng Chương trình quốc gia về xúc tiến thương mại nông sản bền vững, đồng thời tích hợp nội dung này vào Chiến lược thích ứng biến đổi khí hậu quốc gia. Tại hội thảo, các chuyên gia khuyến nghị Chính phủ cần ưu tiên đầu tư hạ tầng số và công nghệ quan trắc hiện đại để xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu rủi ro khí hậu đồng bộ. Về mặt thương mại, cần thiết lập danh mục “hàng hóa thích ứng với biến đổi khí hậu” để áp dụng lộ trình miễn thuế và đơn giản hóa thủ tục hành chính cho các thiết bị công nghệ cao phục vụ nông nghiệp. Thương mại xanh không chỉ là thách thức mà còn là công cụ then chốt để thực hiện Kế hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu (NAP). Nếu có thể tận dụng các tiêu chuẩn môi trường khắt khe để nâng cấp năng lực sản xuất nội địa, Việt Nam sẽ biến rủi ro khí hậu thành cơ hội để dẫn đầu trong chuỗi giá trị nông sản toàn cầu. Theo bà Trần Thị Thanh Nga, Trưởng phòng Thích ứng biến đổi khí hậu (Cục Biến đổi khí hậu), tính đến năm 2024, cả nước có 936 mô hình thích ứng biến đổi khí hậu, bao gồm các mô hình thích ứng dựa vào tự nhiên (NbS), mô hình thích ứng dựa vào hệ sinh thái (EbA) và mô hình thích ứng dựa vào cộng đồng (CbA). Các mô hình này không chỉ giúp giảm rủi ro thiên tai mà còn cải thiện sinh kế rõ rệt cho người dân. Ví dụ mô hình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp có thể giúp nông dân giảm chi phí sản xuất từ 8,2-24,2% và tăng lợi nhuận thêm từ 4-7,6 triệu đồng trên mỗi hecta so với canh tác truyền thống. Bên cạnh lúa gạo, các mô hình như trồng rừng gỗ lớn theo tiêu chuẩn FSC tại Tuyên Quang hay du lịch sinh thái nông nghiệp tại Quảng Ninh, Hà Nội cũng đang cho thấy hướng đi đúng đắn trong việc đa dạng hóa thu nhập và tăng tính chống chịu cho cộng đồng.