Đề xuất mạng lưới sáng tạo cho nông hộ nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp

Ngày 18/9, tại Bắc Kinh (Trung Quốc), TS. Đỗ Quang Tùng - Tham tán Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam tại Trung Quốc - đã tham dự và phát biểu tại Hội nghị Đổi mới sáng tạo Nông nghiệp - Thực phẩm Thế giới và Triển lãm Công nghệ Nông nghiệp - Thực phẩm Thế giới 2026 (WAFI 2026).

Chia sẻ kinh nghiệm của Việt Nam, TS. Đỗ Quang Tùng nhấn mạnh, chuyển đổi nông thôn cần được thực hiện theo hướng bao trùm, bảo đảm nông hộ nhỏ và cộng đồng nông thôn thực sự tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển.

Khu vực nông thôn có vai trò trụ cột trong bảo đảm an ninh lương thực, là không gian lưu giữ văn hóa, duy trì đời sống cộng đồng và là nền tảng quan trọng đối với ổn định kinh tế - xã hội. Vì vậy, phát triển nông thôn luôn giữ vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia của Việt Nam.

Bốn bài học từ xây dựng nông thôn mới

Từ năm 2010, Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới đã và đang có tác động sâu rộng nhất đối với khu vực nông thôn Việt Nam.

Ở giai đoạn đầu, chương trình tập trung đầu tư các hạ tầng thiết yếu như giao thông, thủy lợi, điện, trường học và cơ sở y tế. Tuy nhiên, cách tiếp cận đã từng bước thay đổi, chuyển từ xây dựng hạ tầng đơn thuần sang phát triển nền kinh tế nông thôn rộng hơn và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Từ thực tiễn triển khai chương trình, đại diện Việt Nam chia sẻ bốn bài học chính.

*Thứ nhất, *người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi nông thôn. Phát triển nông thôn sẽ khó bền vững nếu chỉ được nhìn nhận là một chương trình do Nhà nước thực hiện cho người dân. Chính người dân nông thôn cần trở thành chủ thể và tham gia tích cực vào quá trình này.

Tại nhiều địa phương của Việt Nam, người dân đã tự nguyện đóng góp đất đai, ngày công và một phần nguồn lực tài chính. Quan trọng hơn, người dân ngày càng tham gia sâu hơn vào việc xác định các ưu tiên, thảo luận kế hoạch phát triển và giám sát quá trình triển khai. Khi người dân hiểu rõ những lợi ích mình có thể nhận được và có tiếng nói trong quá trình ra quyết định, họ sẽ sẵn sàng tham gia và duy trì kết quả lâu dài hơn.

*Thứ hai, *Nhà nước đóng vai trò định hướng và kiến tạo môi trường thuận lợi, thay vì thay thế cộng đồng và thị trường.

Chuyển đổi nông thôn đòi hỏi nguồn lực rất lớn. Riêng giai đoạn 2021-2025, tổng nguồn lực huy động cho xây dựng nông thôn mới tại Việt Nam đạt khoảng 112 tỷ USD, chủ yếu đến từ tín dụng, ngân sách địa phương, doanh nghiệp, các chương trình đầu tư khác và đóng góp tự nguyện của cộng đồng.

Theo TS. Đỗ Quang Tùng, đầu tư của Nhà nước có vai trò quan trọng nhưng không thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu. Quá trình chuyển đổi thành công cần sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm cộng đồng địa phương, nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, tổ chức tài chính, viện nghiên cứu và chính quyền các cấp.

*Thứ ba, *chuyển đổi nông thôn phải tạo ra cơ hội kinh tế và sinh kế ngay tại khu vực nông thôn. Yêu cầu này ngày càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh khu vực nông thôn đối mặt với tình trạng di cư lao động và thay đổi cơ cấu dân số.

Đến năm 2025, cả nước có khoảng 22.300 hợp tác xã nông nghiệp đang hoạt động. Nhiều hợp tác xã đã chuyển sang mô hình gắn với chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ mới và tham gia phát triển sản phẩm thuộc Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP).

Tính đến cuối tháng 6/2025, Việt Nam có 16.855 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên của 9.822 chủ thể. Khoảng 40% số chủ thể OCOP do phụ nữ điều hành và 17,1% là người dân tộc thiểu số.

*Thứ tư, *chuyển đổi nông thôn phải gắn liền với phát triển xã hội và bảo vệ môi trường. Phát triển kinh tế nông thôn không thể tách rời giảm nghèo, giáo dục, y tế, văn hóa và bảo vệ tài nguyên, môi trường.

Theo kết quả Điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025, thu nhập bình quân tại khu vực nông thôn Việt Nam đạt khoảng 2.230 USD/người/năm, gần gấp đôi so với năm 2016. Đến giữa năm 2025, khoảng 80% số xã trên cả nước đạt chuẩn nông thôn mới; tỷ lệ nghèo ở khu vực nông thôn giảm bình quân 1,03 điểm phần trăm mỗi năm.

Dư địa hợp tác Việt Nam - Trung Quốc

Đề cập triển vọng hợp tác Việt Nam - Trung Quốc, TS. Đỗ Quang Tùng cho rằng hai nước có nhiều tiềm năng để trao đổi kinh nghiệm và bổ trợ lẫn nhau trong phát triển nông nghiệp, nông thôn.

Trung Quốc đã tích lũy nhiều kinh nghiệm trong phát triển thương mại điện tử, logistics, công nghiệp và dịch vụ nông thôn, ứng dụng công nghệ số, xây dựng các làng chuyên ngành và phát triển doanh nghiệp nông thôn. Trong khi đó, Việt Nam có kinh nghiệm thực tiễn về xây dựng nông thôn mới, phát triển sản phẩm OCOP, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và huy động nguồn lực tại chỗ.

Do đó, hợp tác giữa hai nước cần từng bước mở rộng, không chỉ dừng lại ở thương mại nông sản mà hướng tới kết nối tri thức, công nghệ, con người và các mô hình phát triển nông thôn.

Hai bên có thể tăng cường hợp tác giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và chính quyền địa phương trong những lĩnh vực như nông nghiệp thông minh, nền tảng số, chế biến nông sản, logistics chuỗi lạnh, công nghệ tiết kiệm nước, nông nghiệp thích ứng với khí hậu và sản xuất xanh.

Bên cạnh đó, Việt Nam và Trung Quốc có thể mở rộng các chương trình đào tạo, khảo sát thực tế và trao đổi dành cho doanh nhân trẻ ở nông thôn, nông dân, lãnh đạo hợp tác xã và cán bộ địa phương.

Kết nối nông hộ nhỏ với công nghệ và thị trường

Nhìn về tương lai phát triển nông thôn tại các nước Nam bán cầu, TS. Đỗ Quang Tùng đề xuất thành lập Quan hệ đối tác đổi mới sáng tạo dành cho nông hộ nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp nông thôn, kết nối Trung Quốc, Việt Nam và các quốc gia đang phát triển khác.

Sáng kiến hướng tới kết nối các doanh nghiệp khởi nghiệp trẻ ở nông thôn và nông hộ nhỏ với công nghệ, tri thức, tài chính và thị trường. Nông dân và cộng đồng nông thôn sẽ trực tiếp tham gia thiết kế, triển khai các giải pháp.

Mục tiêu là xây dựng những mô hình thực tiễn, có khả năng nhân rộng, qua đó giúp cộng đồng nông thôn tạo thu nhập, mở rộng việc làm tại chỗ, ứng dụng công nghệ xanh và công nghệ số, đồng thời nâng cao tỷ lệ giá trị mà người dân được hưởng trong các chuỗi giá trị nông nghiệp và kinh tế nông thôn.

“Nếu các quốc gia có thể học hỏi lẫn nhau và điều chỉnh những kinh nghiệm thành công cho phù hợp với điều kiện địa phương, thay vì sao chép một mô hình duy nhất, chúng ta có thể hình thành những con đường chuyển đổi nông thôn đa dạng và bám sát thực tiễn hơn”, ông Tùng nhấn mạnh.

Đại diện Việt Nam kỳ vọng các diễn đàn quốc tế như WAFI 2026 sẽ tiếp tục tạo không gian để Việt Nam, Trung Quốc và các đối tác Nam bán cầu trao đổi kinh nghiệm, phát triển những giải pháp thực tiễn và thực sự đặt người dân ở vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi nông thôn.