Đổi mới sáng tạo trong ngành sầu riêng: Từ “ Vùng trồng” đến “Vùng thương hiệu”

Từ phiên livestream nhìn ra cuộc chuyển mình của ngành sầu riêng

Trong nhiều năm, câu chuyện của người trồng sầu riêng Việt Nam chủ yếu xoay quanh năng suất, sản lượng và đầu ra. Tuy nhiên, khi sầu riêng Việt Nam ngày càng tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế, những yếu tố này không còn đủ để tạo lợi thế cạnh tranh.

Thị trường đang đặt ra những yêu cầu mới: Sản phẩm phải có nguồn gốc rõ ràng, chất lượng ổn định, kiểm soát được quy trình sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu và quan trọng hơn là phải xây dựng được thương hiệu.

Trong bối cảnh đó, đổi mới sáng tạo đang trở thành một hướng đi quan trọng để ngành sầu riêng Việt Nam chuyển từ tư duy “bán nông sản” sang “bán giá trị”. Câu chuyện từ xã Ea Knuếc, tỉnh Đắk Lắk là một ví dụ đáng chú ý.

Mới đây, địa phương tổ chức livestream xúc tiến thương mại sầu riêng trên TikTok Live với chủ đề “Sầu riêng Ea Knuếc: Kết nối giá trị - Vươn ra biển lớn”. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc đưa sầu riêng lên nền tảng mạng xã hội, mà ở cách chính quyền địa phương trực tiếp tham gia vào quá trình kết nối giữa vùng trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Bà Ngô Thị Minh Trinh, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Ea Knuếc, trực tiếp tham gia livestream cùng nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các KOL để giới thiệu sản phẩm.

Đây là một hình thức tiếp cận khác với phương thức xúc tiến thương mại truyền thống. Thay vì chờ khách hàng tìm đến, sản phẩm được đưa trực tiếp lên nền tảng số; thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm, người bán kể câu chuyện về vùng trồng, quy trình sản xuất, văn hóa địa phương và giá trị của trái sầu riêng.

**Khi chính quyền vào cuộc **

Điểm đáng chú ý nhất trong câu chuyện Ea Knuếc là vai trò của cán bộ cơ sở. Trong cách làm truyền thống, chính quyền thường đóng vai trò quản lý, hỗ trợ sản xuất và kết nối xúc tiến thương mại. Nhưng với thương mại điện tử, vai trò này đang có sự thay đổi. Cán bộ địa phương không nhất thiết phải trực tiếp bán hàng, nhưng có thể trở thành người kiến tạo hệ sinh thái, tạo điều kiện để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cùng tham gia vào một chuỗi giá trị mới.

Việc một nữ cán bộ lãnh đạo xã trực tiếp xuất hiện trên livestream vì thế không đơn thuần là một hoạt động truyền thông. Đó là biểu hiện của một tư duy mới: Chính quyền chủ động đi tìm thị trường, chủ động kể câu chuyện địa phương và chủ động thử nghiệm những phương thức tiếp cận khách hàng mới. Trong thời đại kinh tế số, một vùng trồng muốn xây dựng thương hiệu không thể chỉ dựa vào những hội chợ hay các cuộc gặp gỡ thương mại truyền thống.

Điện thoại thông minh, livestream, mạng xã hội, mã QR và các nền tảng thương mại điện tử đang tạo ra một “chợ mới”, nơi khoảng cách giữa người trồng và người tiêu dùng được rút ngắn đáng kể.

**Từ mã số vùng trồng đến “hộ chiếu số” **

Nếu livestream là cách đưa sản phẩm đến khách hàng, thì truy xuất nguồn gốc chính là cách tạo niềm tin cho khách hàng.

Tại Ea Knuếc, sản phẩm được giới thiệu cùng hệ thống tem QR, cho phép người tiêu dùng tiếp cận thông tin về vùng trồng, quy trình chăm sóc, cơ sở đóng gói và đơn vị sản xuất. Đây chính là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý nông sản. Một trái sầu riêng không còn chỉ được nhận diện bằng hình dáng, trọng lượng hay giá bán. Phía sau trái sầu riêng là một hệ thống dữ liệu về vùng trồng, quy trình chăm sóc, tiêu chuẩn chất lượng và hành trình sản phẩm.

Có thể hình dung, mã số vùng trồng và dữ liệu truy xuất đang trở thành một dạng “hộ chiếu số” của trái sầu riêng Việt Nam. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, người tiêu dùng có thể biết trái sầu riêng đến từ đâu. Doanh nghiệp có thể kiểm soát chuỗi cung ứng. Cơ quan quản lý có thêm công cụ giám sát. Người nông dân có cơ hội chứng minh giá trị sản phẩm. Đó chính là đổi mới sáng tạo không nằm ở một thiết bị công nghệ cụ thể, mà nằm ở cách tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị bằng dữ liệu.

Sầu riêng Việt Nam từ “lợi thế tự nhiên” sang “lợi thế công nghệ”

Việt Nam có lợi thế lớn về điều kiện tự nhiên, diện tích vùng trồng và khả năng cung ứng sầu riêng. Nhưng lợi thế tự nhiên không phải là lợi thế vĩnh viễn. Khi nhiều quốc gia cùng phát triển cây sầu riêng, cạnh tranh quốc tế sẽ ngày càng chuyển từ câu chuyện “ai có nhiều sản phẩm hơn” sang “ai kiểm soát chất lượng tốt hơn, truy xuất minh bạch hơn và xây dựng thương hiệu tốt hơn”. Đây chính là lúc đổi mới sáng tạo trở thành yếu tố quyết định. Ngành sầu riêng Việt Nam cần tiếp tục ứng dụng công nghệ trong nhiều khâu: Quản lý vùng trồng, dự báo thời tiết, tưới tiêu, dinh dưỡng, kiểm soát dịch bệnh, quản lý dư lượng hóa chất, thu hoạch, phân loại, bảo quản, logistics và truy xuất nguồn gốc.

Nhưng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giải quyết được một vấn đề cụ thể của chuỗi giá trị. Một cảm biến giúp nông dân tiết kiệm nước là đổi mới. Một hệ thống dữ liệu giúp doanh nghiệp kiểm soát chất lượng vùng nguyên liệu cũng là đổi mới. Một nền tảng giúp kết nối trực tiếp người trồng với khách hàng cũng là đổi mới. Và một cán bộ cơ sở dám bước ra khỏi cách làm truyền thống để thử nghiệm livestream bán nông sản cũng có thể là một biểu hiện của đổi mới trong quản trị địa phương.

Câu chuyện về vùng đất

Một trong những điểm đáng chú ý của phiên livestream Ea Knuếc là yếu tố văn hóa được đưa vào hoạt động thương mại. Hình ảnh cồng chiêng, nghệ thuật truyền thống của đồng bào Ê Đê và hai chú voi Bóoc Khăm, Khăm Sen xuất hiện cùng những thùng sầu riêng tạo nên một câu chuyện khác biệt.

Nếu chỉ nói “sầu riêng ngon, cơm vàng, hạt lép”, hàng triệu sản phẩm có thể nói điều tương tự. Nhưng nếu kể rằng đây là sầu riêng được trồng tại một vùng đất cụ thể, được chăm sóc bởi những người nông dân cụ thể, gắn với văn hóa Tây Nguyên và được đưa đến khách hàng bằng công nghệ số, sản phẩm bắt đầu có bản sắc.

Đó là bước chuyển từ sản phẩm hàng hóa sang sản phẩm có câu chuyện. Trong nền kinh tế trải nghiệm, người tiêu dùng không chỉ mua một kilogram sầu riêng. Họ còn mua sự an tâm về nguồn gốc, niềm tin về chất lượng và trải nghiệm gắn với câu chuyện phía sau sản phẩm.

Đổi mới sáng tạo từ người nông dân

Một trong những thách thức lớn nhất của đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp là nguy cơ công nghệ chỉ tồn tại ở cấp doanh nghiệp hoặc cơ quan quản lý, trong khi người trực tiếp sản xuất lại khó tiếp cận.

Vì vậy, đổi mới sáng tạo trong ngành sầu riêng chỉ thực sự thành công khi người nông dân trở thành chủ thể của quá trình này. Người trồng cần được tiếp cận với kiến thức số, kỹ thuật canh tác hiện đại, dữ liệu thời tiết, cảnh báo dịch bệnh, quy trình sử dụng vật tư nông nghiệp an toàn và thông tin thị trường.

Quan trọng hơn, người nông dân phải hiểu rằng chất lượng của một trái sầu riêng bắt đầu từ vườn cây nhưng giá trị của nó được quyết định bởi cả chuỗi phía sau**.** Từ cách chăm sóc, ghi chép nhật ký sản xuất, tuân thủ quy trình, kiểm soát hóa chất đến thu hoạch, đóng gói và truy xuất nguồn gốc - tất cả đều tạo nên giá trị cuối cùng.

Từ Ea Knuếc nhìn ra bài toán lớn của sầu riêng Việt Nam

Phiên livestream tại xã Ea Knuếc có thể chỉ là một hoạt động xúc tiến thương mại ở quy mô địa phương. Nhưng phía sau một phiên livestream là một câu chuyện lớn hơn: nông nghiệp Việt Nam đang bước vào thời kỳ mà thị trường, công nghệ và dữ liệu ngày càng quyết định giá trị của sản phẩm.

Sầu riêng Việt Nam muốn đi xa không thể chỉ dựa vào sản lượng. Cần một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo từ vùng trồng đến thị trường; từ người nông dân đến hợp tác xã; từ doanh nghiệp đến chính quyền; từ mã số vùng trồng đến dữ liệu người tiêu dùng. Và quan trọng hơn, cần thay đổi tư duy:

Không chỉ trồng sầu riêng để bán không chỉ bán sầu riêng để có doanh thu mà phải xây dựng một ngành sầu riêng có thương hiệu, có dữ liệu, có công nghệ và có khả năng kể câu chuyện của chính mình với thị trường thế giới.

Từ một phiên livestream ở Ea Knuếc, một thông điệp đang được đặt ra cho ngành sầu riêng Việt Nam: Đổi mới sáng tạo không nhất thiết bắt đầu từ những công nghệ lớn. Đôi khi, nó bắt đầu từ việc một người cán bộ dám thay đổi cách tiếp cận, một người nông dân sẵn sàng thay đổi cách làm và một trái sầu riêng được đưa đến khách hàng bằng một cách hoàn toàn mới.

Thanh Hòa