Đừng chỉ bán trái, hãy đưa khách đến vườn sầu riêng

“5 năm nữa hợp tác xã mình sẽ thế sao?”, ông Lê Minh Hoan hỏi khi đến thăm Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Tân Lập Đông, xã Ea Ning (Đắk Lắk), sáng 15/9. Giám đốc Nguyễn Hữu Chiến trả lời rằng nếu quản lý tốt, kinh tế tập thể sẽ phát triển. Ông Hoan hỏi tiếp: “Phát triển cụ thể là cái gì?”.

Câu hỏi kéo cuộc trao đổi ra khỏi những con số về diện tích, sản lượng hay mã số vùng trồng. Hợp tác xã Tân Lập Đông hiện có 40 thành viên, quản lý khoảng 50 ha sầu riêng xuất khẩu, cùng 4 mã số vùng trồng. Sản phẩm được liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp từ năm 2022, nhưng phần lớn được bán tươi, trong khi sản phẩm chế biến và các nguồn thu khác còn ít.

Bán cả khu vườn và câu chuyện phía sau

Khi nhắc đến khả năng làm du lịch nông nghiệp, ông Chiến cho rằng mùa sầu riêng thu hoạch chỉ kéo dài hơn 1 tháng. Muốn đón khách, hợp tác xã còn phải tính đến đường đi, chỗ ăn, nơi nghỉ và nguồn vốn đầu tư. Đây là những phần việc không dễ với một đơn vị vẫn tập trung chủ yếu vào sản xuất.

Ông Hoan lại nhìn khu vườn như một khoản đầu tư đã có sẵn. Người trồng đã dành nhiều năm vun cây, tạo tán, chăm đất và hình thành cảnh quan. Vì vậy, hợp tác xã không nhất thiết bắt đầu bằng một dự án du lịch lớn, mà có thể làm từ những việc vừa sức như giữ khuôn viên sạch, chỉnh trang nhà vệ sinh, gian bếp và chuẩn bị cách đón khách.

“Người ta đến đây là để coi cái vườn”, ông nói, cho rằng sự hấp dẫn không nhất thiết nằm ở khách sạn hay công trình mới. Một bữa ăn thân mật trong nhà vườn, câu chuyện về cách chăm cây hoặc trải nghiệm thưởng thức sầu riêng tại nơi sản xuất cũng có thể tạo thành sản phẩm.

Theo ông Hoan, một khu vườn không nên chỉ bán trái sầu riêng. Cảnh quan, câu chuyện, sản phẩm chế biến, dịch vụ và trải nghiệm đều có thể tạo thêm giá trị. Khách đến vườn còn trực tiếp nhìn thấy quy trình sản xuất, gặp người trồng và hình thành niềm tin đối với sản phẩm.

Ông dẫn kinh nghiệm từ Thái Lan, nơi một số vùng sản xuất tổ chức lễ hội mở cửa vườn vào mùa thu hoạch. Khách không chỉ ăn trái cây mà còn quan sát cách tưới, bón phân, sử dụng thuốc và quản lý vườn. Quy trình sản xuất vì thế trở thành một phần của trải nghiệm thay vì nằm lại trong hồ sơ kỹ thuật.

Khách hàng cũng là một kênh giới thiệu sản phẩm. Một người hài lòng với chuyến thăm có thể kể lại câu chuyện của khu vườn, chia sẻ hình ảnh và đưa thêm người khác đến. “Không ai quảng cáo mạnh bằng khách hàng”, nguyên Phó chủ tịch Quốc hội nhắn nhủ.

Giá trị của việc đón khách, theo ông, không nên chỉ tính bằng tiền bán vé hay dịch vụ. Qua câu chuyện của một hộ làm du lịch nông nghiệp mà ông từng tiếp xúc, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội kể người nông dân nhận thấy mình hiểu biết hơn khi thường xuyên trò chuyện với khách từ Hà Nội, TP.HCM và nhiều nơi khác.

Gia đình cũng vì thế mà thay đổi. Nhà cửa sạch hơn, cách ứng xử chỉn chu hơn và không gian sống bớt hiu quạnh. "Nếu có một mình, nhiều khi nghĩ dọn dẹp làm chi. Nhưng có người ra người vào sẽ khác", ông bày tỏ.

Điều đó không có nghĩa mọi thành viên hợp tác xã đều phải làm du lịch. Người trồng vốn đã bận chăm vườn, trong khi con cái nhiều gia đình đi làm xa. Hợp tác xã, vì thế, cần lựa chọn những hộ có điều kiện, tổ chức một số điểm trước rồi từng bước mở rộng. Khâu tìm khách có thể thực hiện thông qua liên kết với đơn vị lữ hành, thay vì buộc người nông dân đảm nhận thêm một nghề hoàn toàn mới.

Muốn đón khách, trước hết phải chuẩn hóa khu vườn

Đưa khách đến vườn cũng đặt quy trình sản xuất dưới sự quan sát trực tiếp. Những gì nhà vườn giới thiệu phải khớp với cách họ chăm cây, sử dụng vật tư và kiểm soát chất lượng hằng ngày.

Tại Hợp tác xã Tân Lập Đông, thành viên được yêu cầu sản xuất theo quy trình chung, dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật trong danh mục cho phép, đồng thời áp dụng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp. Hợp tác xã kiểm tra sâu bệnh định kỳ 15 ngày một lần, hằng năm lấy mẫu đất và nước xét nghiệm. Nhật ký sản xuất hiện được ghi trên giấy, dự kiến chuyển sang hình thức điện tử từ vụ năm 2027.

Giám đốc Nguyễn Hữu Chiến cho biết, liên kết với doanh nghiệp giúp hợp tác xã xây dựng mã số vùng trồng, duy trì tập huấn kỹ thuật và tìm đầu ra tương đối ổn định, với giá thu mua bám sát thị trường. Theo ông, người dân không thể tự làm mã số phục vụ xuất khẩu nếu thiếu cơ sở đóng gói, doanh nghiệp liên kết và sự hỗ trợ của chính quyền.

Tuy nhiên, có mã số mới là điều kiện bước đầu. Chất lượng chỉ đồng đều khi các thành viên cùng thực hiện một quy trình, thay vì mỗi vườn chăm sóc theo một cách. Đây cũng là vai trò ông Hoan đặt ra cho hợp tác xã. Đó là, tổ chức lại sản xuất để từng hộ giảm chi phí, làm ra sản phẩm ổn định và cùng hưởng lợi từ uy tín chung.

Ông cũng lưu ý, công nghệ không tự tạo ra nông nghiệp chính xác. Cảm biến có thể báo đất thiếu ẩm, nhưng người sử dụng vẫn phải hiểu cây sầu riêng cần bao nhiêu nước ở từng giai đoạn. Nếu máy vừa báo thiếu đã tự động tưới mà không căn cứ vào sinh lý cây, ứng dụng công nghệ có thể không đem lại kết quả mong muốn.

Phân bón cần được sử dụng theo tình trạng thực tế của đất. Thiếu gì bổ sung thứ đó, chất nào đã thừa thì không tiếp tục đưa vào.

"Mình đã lấy gì của đất thì phải tìm cách bù lại", ông Hoan diễn đạt ngắn gọn. Ở đó, người trồng không chỉ nuôi cây mà phải nuôi đất; khai thác liên tục mà không bồi hoàn sẽ làm chu kỳ sản xuất ngắn lại.

Một khu vườn đủ sức đón khách vì thế trước hết phải là nơi sản xuất tử tế. Quy trình minh bạch, chất lượng ổn định và cảnh quan được gìn giữ vừa tạo niềm tin cho người đến thăm, vừa bảo vệ sản phẩm khi ra thị trường.