El Nino, hạn mặn khốc liệt: Kinh nghiệm quản trị từ Hà Lan cho ĐBSCL

Ngày 2.11, tại TP.Cần Thơ, Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam (VOAA) phối hợp cùng Quỹ SALTA (Hà Lan) tổ chức Hội thảo "Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững và thích ứng với xâm nhập mặn tại ĐBSCL". Sự kiện có sự đồng hành của Đại sứ quán Hà Lan cùng sự tham dự của Hội nông dân 6 tỉnh, thành trong khu vực.

El Nino gay gắt, mặn có thể lấn sâu 130 km

Thông tin tại hội thảo, TS Trần Thái Hùng, Phó giám đốc Trung tâm thủy nông và cấp nước (Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam), cho biết ĐBSCL cùng lúc chịu tác động từ dòng chảy thượng nguồn Mekong, biển và hiện tượng sụt lún nội tại. Mùa khô vừa qua, hạn mặn xuất hiện sớm từ ngày 14 - 17.1 (sớm hơn trung bình nhiều năm 15 ngày), song thiệt hại được kiểm soát nhờ cảnh báo sớm và việc chủ động trữ ngọt của các địa phương.

Tuy nhiên, mùa khô 2026 - 2027 dự báo sẽ khốc liệt hơn. Dữ liệu đến tháng 10.2026 cho thấy El Nino đang phát triển rất mạnh, tương đương hoặc gay gắt hơn đợt hạn lịch sử 2015 - 2016 và có thể kéo dài sang mùa hè năm 2027. Nhiệt độ dự báo cao hơn trung bình nhiều năm từ 1,5 - 2,5°C làm tăng bốc thoát hơi nước trong bối cảnh thiếu hụt mưa.

Theo kịch bản của viện, ranh mặn 4 g/l tháng 12.2026 có thể vào sâu 40 - 50 km, tháng 1 và 2.2027 lấn sâu 80 - 85 km và đạt đỉnh điểm vào tháng 3.2027 ở mức 110 - 130 km tính từ cửa biển. Khoảng 85.800 ha đất sản xuất nông nghiệp có nguy cơ bị ảnh hưởng, tập trung nhiều nhất tại Cà Mau (khoảng 30.000 ha), Cần Thơ (22.000 ha), Đồng Tháp (20.000 ha)...

TS Hùng cho biết, viện đã khuyến cáo điều chỉnh thời vụ, xuống giống dứt điểm trong tháng 10 tại các vùng Gò Công, Bắc Bến Tre, Nam Măng Thít, Long Phú - Tiếp Nhựt; chủ động trữ ngọt trước các kỳ triều cường.

Hai đồng bằng, chung bài toán mặn hóa

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Văn Sử, Chủ tịch Hội Nông dân TP.Cần Thơ, cho biết Cần Thơ mới sau sáp nhập có địa bàn sản xuất lớn nhưng chịu tác động trực tiếp khi mặn lấn sâu. Vì thế, đã đến lúc không thể chống chịu bị động mà phải thích ứng chủ động; chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang tư duy kinh tế nông nghiệp xanh, tuần hoàn, phát thải thấp. "Hỗ trợ nông dân không chỉ dừng ở những bản khuyến cáo trên giấy, mà phải là những dự án thiết thực trên đồng ruộng", ông Sử nói.

TS Hà Phúc Mịch, Chủ tịch VOAA cũng nêu rõ ĐBSCL cung ứng 55% sản lượng lúa gạo và 90% lượng gạo xuất khẩu cả nước, nơi có hơn 20 triệu người sinh sống. Trước thực trạng sụt lún trung bình 0,96 cm/năm và nước biển dâng 0,35 cm/năm, vùng cần các giải pháp căn cơ dựa trên nguyên lý sinh thái và nông nghiệp hữu cơ để thích ứng lâu dài.

Đại diện phía Hà Lan, ông Joost van Uum, Tham tán Nông nghiệp Đại sứ quán Hà Lan tại Việt Nam, nhắc lại hai nước đều là quốc gia châu thổ. Khoảng 1/3 diện tích Hà Lan nằm dưới mực nước biển và nước này đã học cách sống chung với nước bằng các giải pháp dựa vào tự nhiên.

Hiện tại, 14% diện tích đất tại Hà Lan cũng đang bị ảnh hưởng hoặc có nguy cơ mặn hóa. Bài toán mặn cần giải pháp tích hợp giữa nước, đất, cây trồng và tập quán canh tác, không thể xử lý bằng biện pháp đơn lẻ. "ĐBSCL không phải là Hà Lan. Việc chia sẻ tri thức và công nghệ của Hà Lan không phải là sự chuyển giao một chiều, mà là quá trình cùng học hỏi lẫn nhau", ông Joost nói và cho biết, bài học tại Việt Nam cũng giúp Hà Lan ứng phó mặn ngay tại quê nhà.

Từ góc nhìn kỹ thuật, ông Peter Prins, Giám đốc điều hành Quỹ SALTA, cho rằng: "Xâm nhập mặn là một tiến trình diễn ra vô hình, âm thầm". Mặn làm suy thoái cấu trúc đất. Một nông dân Hà Lan trồng hành, dù có học vấn đại học cũng từng đưa lượng muối lớn vào ruộng khi lấy nước kênh nhiễm mặn để tưới mà không hay biết. Lỗ hổng lớn hiện nay là dữ liệu. Nông dân có thể đo được mặn ngoài sông lớn, nhưng mặn tại vòi tưới hay mương dẫn thì không nắm được biến thiên hàng ngày; đồng thời thiếu dữ liệu ngưỡng chịu mặn của từng loại cây.

Ở Hà Lan, SALTA kết nối hơn 60 đối tác chuyên gia và đưa ra mô hình "Huấn luyện viên nông trại" (Farm Coach), chuyên gia mang thiết bị tới ruộng phân tích mẫu đất cùng nông dân để khuyến nghị tại chỗ. Ông cũng lưu ý ĐBSCL có lượng mưa mùa mưa từ 1.000 - 2.000 mm nhưng phần lớn chảy ra biển, các địa phương rất cần thu gom, tích trữ nước mưa để phục vụ mùa khô.

Từ góc nhìn nghiên cứu thực địa, TS Đặng Kiều Nhân, Viện Nghiên cứu phát triển Mekong (ĐH Cần Thơ), nhắc lại hình ảnh được trình chiếu nông dân Cà Mau quần ố vàng vì phèn, còn nông dân Hà Lan "chân trắng nõn". Cây ở ĐBSCL không chỉ chết vì mặn mà còn vì "khát nước" rồi ngộ độc phèn, bởi đất ở đây mặn luôn đi kèm phèn.

Ông cho rằng đồng bằng cần chuyển tư duy từ xem nước mặn là kẻ thù sang thích ứng kinh tế với mặn, lợ. Kỹ thuật canh tác phải gắn chặt với thị trường và tổ chức lại sản xuất qua hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ để tạo chuỗi giá trị, tránh tình trạng chỉ làm theo dự án. Để rồi sau đó dự án mà không tạo được niềm tin thì "khoảng chừng 70 - 80% sau đó quay lại con số 0".

Ông Nguyễn Văn Cọt, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh An Giang thì nhấn mạnh: "Về khoa học kỹ thuật, hiện tại chúng ta không có thiếu cái gì hết... Tuy nhiên làm được ra thì bán cho ai, liên kết như thế nào, đây là câu rất là quan trọng". Theo ông, liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân hiện dễ bị phá vỡ khi giá cả biến động.

Chia sẻ thêm về vấn đề này, ông Joost van Uum cho biết Hà Lan luôn sẵn sàng hỗ trợ nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường EU, bởi khoảng 70 - 80% nông sản Việt Nam vào châu Âu đi qua cảng Rotterdam. Hà Lan cũng có tổ chức chuyên trách hỗ trợ sản phẩm Việt Nam, như xây dựng thương hiệu cho con tôm.

Ban tổ chức cũng cho hay sau hội thảo, các đại biểu sẽ còn tổ chức đi thực địa khu vực bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn ở TP.Cần Thơ; trao đổi trực tiếp với nông dân và đại diện địa phương. Những kết quả sẽ được Đại sứ quán Hà Lan tổng hợp để đưa vào phiên thảo luận chiến lược tại Hà Nội với các bộ, ngành và tổ chức quốc tế nhằm thúc đẩy các chương trình hỗ trợ thực chấn cho nông dân ĐBSCL.