FAO kêu gọi bảo vệ ngành chăn nuôi trước những rủi ro không biên giới

Hơn hai thập kỷ qua, cúm gia cầm vẫn luôn là mối đe dọa đối với chăn nuôi gia cầm, sinh kế và sức khỏe cộng đồng trên khắp khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Vào tháng 3/2026, Campuchia đã tiến hành xét nghiệm gia cầm ốm, chết dẫn đến cuộc điều tra và phát hiện một người nhiễm cúm A/H5N1. Đến tháng 6, Australia lần đầu tiên ghi nhận loài chim biển di cư nhiễm chủng virus H5N1.

Những sự việc này nhắc nhở chúng ta rằng các mối đe dọa dịch bệnh không chỉ ở trong hàng rào trang trại. Cúm gia cầm có khả năng lây lan giữa các loài chim và từ chim sang người, qua lại giữa khu vực chăn nuôi, động vật hoang dã và môi trường tự nhiên. Bảo vệ trang trại đồng nghĩa với việc phải hiểu rõ và giảm thiểu những rủi ro nằm ngoài phạm vi trang trại.

Ngày 12/10/2026, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Tuyên bố chính trị về phòng ngừa, chuẩn bị sẵn sàng và ứng phó với đại dịch, kêu gọi các quốc gia giải quyết tận gốc và nguy cơ xuất hiện, tái xuất hiện các bệnh truyền nhiễm, trong đó có bệnh lây truyền từ động vật sang người, thông qua cách tiếp cận Một sức khỏe. Đây là cách tiếp cận nhấn mạnh mối liên hệ mật thiết giữa sức khỏe con người, sức khỏe động vật và sức khỏe môi trường.

Đồng thời, việc phối hợp các lĩnh vực theo cách tiếp cận Một sức khỏe trở nên cấp thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các hoạt động của con người ở các khu vực tự nhiên và tình trạng suy thoái hệ sinh thái đang làm gia tăng nguy cơ lây lan virus. Trong đó, tác động rõ rệt từ các đợt El Niño cũng khiến mối liên hệ giữa sức khỏe động vật và môi trường cần được chú trọng hơn.

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) dự báo El Niño sẽ đạt đỉnh vào cuối năm 2026, gây hạn hán và mưa lớn ở nhiều khu vực. Điều này có thể làm gián đoạn các hoạt động chăn nuôi và nguồn cung cấp nước, từ đó làm tăng nguy cơ dịch bệnh tại địa phương. Nước thải từ các trang trại gia cầm có thể cuốn theo chất thải, thức ăn chăn nuôi, thuốc kháng sinh và các mầm bệnh xuống vùng hạ lưu, làm lây lan dịch bệnh giữa người và động vật.

Các quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc giám sát dịch bệnh và ứng phó với các đợt bùng phát. Tuy nhiên, phát hiện sớm chỉ là một phần trong công tác quản lý dịch bệnh. Phòng ngừa là yếu tố hàng đầu. Thông qua việc chia sẻ thông tin liên ngành, người chăn nuôi và các cơ quan quản lý sẽ góp phần định hướng các quyết định về việc cần theo dõi những rủi ro mới nổi ở đâu và cần áp dụng biện pháp nào trước khi dịch bệnh lây lan.

Các nỗ lực từ cách tiếp cận Một sức khỏe cần chuyển trọng tâm từ ứng phó sang phòng ngừa. Sự phối hợp giữa các cơ quan y tế và thú y là điều thiết yếu, song để hiểu rõ các mối đe dọa mới nổi, cần có sự tham gia của các chuyên gia về động vật hoang dã và môi trường. Nếu không, các quốc gia có thể bỏ qua những yếu tố sinh thái tác động đến dịch bệnh, bỏ lỡ cơ hội phối hợp phòng ngừa giữa trang trại, cộng đồng và hệ sinh thái.

Trong hơn hai thập kỷ qua, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) đã hỗ trợ các cuộc điều tra và giám sát cúm gia cầm tại các chợ buôn bán gia cầm sống, lấy mẫu gia cầm và môi trường chợ để theo dõi các chủng virus đang lưu hành. Các kết quả này góp phần củng cố bằng chứng cần thiết để sớm nhận diện các mối đe dọa và định hướng các biện pháp phòng ngừa phù hợp.

Campuchia cũng đã xây dựng mạng lưới theo dõi sức khỏe động vật hoang dã nhằm phát hiện sớm nguy cơ dịch bệnh và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan của chính phủ. Tháng 3/2026, từ kết quả xét nghiệm gia cầm dương tính với virus H5N1, đã phát hiện một trường hợp nhiễm virus này ở người. Qua đó cho thấy, việc theo dõi sức khỏe động vật và chia sẻ dữ liệu kịp thời có vai trò quan trọng trong việc phát hiện nguy cơ dịch bệnh, giúp ngành y tế chủ động ứng phó và hạn chế nguy cơ lây nhiễm.

Tại Indonesia, FAO và Bộ Lâm nghiệp tổ chức đào tạo cán bộ chuyên trách về động vật hoang dã và môi trường theo cách tiếp cận Một sức khỏe, đồng thời giải quyết các nguy cơ dịch bệnh liên quan đến buôn bán động vật hoang dã cũng như sự tương tác giữa con người, động vật và hệ sinh thái. Tại Sawesi, các sáng kiến do FAO hỗ trợ đã kết nối chính quyền, nhà nghiên cứu và cộng đồng nhằm tìm ra những giải pháp thiết thực để giảm thiểu nguy cơ bệnh lây truyền từ động vật sang người, đồng thời hỗ trợ bảo tồn đa dạng sinh học và sinh kế địa phương. Tuy nhiên, những nỗ lực này chỉ phát huy hết tiềm năng khi các bài học kinh nghiệm được sử dụng làm cơ sở cho các quyết định của chính phủ.

Nhân Ngày Một sức khỏe năm nay, tôi kêu gọi chính phủ các nước khu vực châu Á - Thái Bình Dương ưu tiên ba lĩnh vực sau.

Thứ nhất, xem xét bằng chứng về động vật hoang dã và môi trường song song với dữ liệu giám sát dịch bệnh ở động vật và ở người. Qua đó, có thể nhận diện những thay đổi trong xu hướng rủi ro và xác định những khu vực cần tăng cường giám sát hoặc áp dụng thêm các biện pháp an toàn sinh học tại trang trại. Cách làm này cũng có thể định hướng các giải pháp dựa vào thiên nhiên, như phục hồi môi trường sống, mang lại lợi ích cho đa dạng sinh học, các dịch vụ hệ sinh thái và hệ thống lương thực, thực phẩm bền vững.

Thứ hai, đầu tư vào đội ngũ chuyên môn tuyến đầu và năng lực phòng thí nghiệm. Cán bộ thú y, cán bộ phụ trách động vật hoang dã và môi trường cần được trang bị kỹ năng để đánh giá rủi ro, điều tra các trường hợp ốm hoặc chết bất thường ở động vật hoang dã và vật nuôi, đồng thời chia sẻ kết quả giữa các ngành. Dữ liệu và thông tin đáng tin cậy cần được chia sẻ với các nhà hoạch định chính sách để đưa ra các hành động phòng ngừa chủ động hoặc ứng phó kịp thời.

Thứ ba, các kế hoạch quốc gia cần coi phòng ngừa từ gốc là một cấu phần xuyên suốt với trách nhiệm được phân định rõ ràng và nguồn lực bền vững. Cần có những đánh giá tác động như sử dụng đất, thay đổi môi trường sống, suy thoái môi trường, phá rừng, sự xáo trộn đối với động vật hoang dã, các phương thức chăn nuôi gia cầm và sự tương tác giữa động vật hoang dã, vật nuôi và con người, cũng như nguy cơ dịch bệnh. Các cơ quan quản lý động vật hoang dã và môi trường cần tham gia vào việc xác định ưu tiên và lựa chọn các biện pháp phòng ngừa.

Không phải mọi đợt dịch bệnh đều có thể ngăn chặn. Tuy nhiên, việc nhận diện và hiểu rõ những nguy cơ phát sinh từ mối liên hệ giữa trang trại, cộng đồng dân cư và hệ sinh thái sẽ giúp các ngành chủ động đưa ra quyết định bảo vệ động vật, sức khỏe và sinh kế của cộng đồng.

Alue Dohong - Trợ lý Tổng Giám đốc kiêm Trưởng Đại diện FAO khu vực châu Á - Thái Bình Dương