Giữ nghề nông thôn từ sinh kế người làm nghề

Ngày 22/10, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM tổ chức hội thảo góp ý Đề án “Bảo tồn và phát triển ngành nghề nông thôn trên địa bàn TPHCM giai đoạn 2026-2030”, với sự tham dự của đại diện các sở, ngành và một số xã, phường.

Hiện, toàn Thành phố có gần 12.000 cơ sở ngành nghề nông thôn, thu hút trên 36.300 lao động, đạt giá trị sản lượng gần 9.500 tỷ đồng.

Các nhóm ngành nghề chủ lực gồm chế biến, bảo quản nông, lâm, thủy sản, sản xuất đồ gỗ, mây tre đan, gốm sứ, thủy tinh, dệt may, sợi, thêu ren, đan lát, cơ khí nhỏ, sản xuất và kinh doanh sinh vật cảnh. Thành phố đã công nhận 11 nghề truyền thống, 1 làng nghề và 3 làng nghề truyền thống.

Tuy nhiên, phần lớn cơ sở còn sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết. Nguồn nguyên liệu chưa ổn định, thiết bị và mẫu mã chậm đổi mới, trong khi yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và môi trường ngày càng cao. Nhiều nghề phụ thuộc vào nghệ nhân, thợ giỏi lớn tuổi, thiếu lực lượng kế cận.

Góp ý dự thảo, bà Trần Thị Loan, Trưởng phòng Ngành nghề nông thôn, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, Đề án của TP.HCM gắn chặt với phát triển làng nghề, làng nghề truyền thống. Trong đó, cần xây dựng, trình UBND Thành phố tiêu chí công nhận nghệ nhân, bởi đây là một trong những yếu tố quan trọng để gìn giữ làng nghề.

Theo dự thảo Đề án, giai đoạn 2026-2030, Thành phố sẽ chú trọng đào tạo nghề, truyền nghề, tôn vinh nghệ nhân, xây dựng đội ngũ kế cận và thu hút lao động trẻ tham gia các ngành nghề truyền thống. Các kỹ thuật, bí quyết chế tác, khuôn mẫu, hoa văn và câu chuyện nghề cũng được định hướng sưu tầm, tư liệu hóa, số hóa để lưu giữ và phục vụ đào tạo.

Đến năm 2030, dự thảo đặt mục tiêu xem xét, đề nghị công nhận thêm 14 nghề truyền thống và 3 làng nghề truyền thống. Cùng với việc công nhận, hoạt động bảo tồn được gắn với cải tiến sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Đề án sẽ chuyển từ hỗ trợ từng hộ riêng lẻ sang hỗ trợ theo cụm nghề, làng nghề và chuỗi giá trị. Qua đó, các cơ sở có điều kiện cùng giải quyết nguồn nguyên liệu, chuẩn hóa sản xuất, đầu tư thiết bị và kết nối tiêu thụ.

Ông Nguyễn Văn Đa, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM đề nghị làm rõ mối liên kết giữa cơ sở sản xuất, tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp, từ cung ứng nguyên liệu đến sản xuất, chế biến, thiết kế và phân phối. Mục tiêu là nâng chất lượng, giá trị gia tăng, gắn xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc với Chương trình OCOP.

“Dư địa nâng giá trị sản phẩm còn khá lớn. Nhóm thủ công mỹ nghệ hiện chỉ chiếm khoảng 4,4% số cơ sở nhưng đóng góp khoảng 22,5% giá trị sản lượng ngành nghề nông thôn Thành phố. Đầu tư cho thiết kế, chất lượng và thương hiệu vì vậy là hướng đi quan trọng để khai thác lợi thế của nhóm nghề này”, ông Đa chỉ đạo.

Đại diện Sở Công Thương đề xuất tăng cường truyền thông đa phương tiện nhằm nâng cao nhận thức về vai trò của ngành nghề nông thôn. Đồng thời, xây dựng và phát triển thương hiệu cho sản phẩm thủ công mỹ nghệ chủ lực, sản phẩm làng nghề có tiềm năng xuất khẩu.

Theo dự thảo, sản phẩm làng nghề sẽ được hỗ trợ tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại, cửa hàng đặc sản, điểm giới thiệu sản phẩm OCOP và sàn thương mại điện tử. Với thị trường xuất khẩu, các cơ sở cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, nguồn gốc, môi trường và thiết kế phù hợp.

Thành phố cũng dự kiến tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ, huy động nguồn lực từ các thành phần kinh tế đầu tư vào ngành nghề nông thôn. Trọng tâm phát triển là nâng hiệu quả sản xuất, tăng giá trị sản phẩm và thu nhập cho người lao động.

Du lịch được kỳ vọng mở thêm nguồn thu thông qua trải nghiệm sản xuất, trình diễn kỹ thuật, tìm hiểu văn hóa và mua sản phẩm tại chỗ. Tuy nhiên, để trở thành điểm đến, làng nghề cần giải quyết đồng thời các vấn đề về chất lượng trải nghiệm, cảnh quan và môi trường.

TS. Lê Đức Minh, đại diện Sở Du lịch TP.HCM cho rằng, cần đưa hoạt động quảng bá thương hiệu, điểm đến du lịch làng nghề vào các chương trình xúc tiến du lịch trong nước và quốc tế. Thành phố cần khuyến khích, hướng dẫn xây dựng mô hình “Mỗi làng nghề một sản phẩm du lịch đặc trưng”.

Dự thảo đề xuất hình thành 7 tuyến du lịch làng nghề, sinh thái và trải nghiệm, xây dựng, giữ gìn 5 nghề truyền thống gắn với hoạt động du lịch. Trong đó, nghề muối Thiềng Liềng được định hướng kết hợp du lịch cộng đồng, làng nghề mai vàng Bình Lợi gắn với du lịch sinh thái và trải nghiệm.

Những nghề như gốm, sơn mài, bánh tráng cũng có khả năng phát triển không gian trưng bày, trình diễn và giới thiệu sản phẩm. Việc kết nối với doanh nghiệp lữ hành cần giúp làng nghề tổ chức được hoạt động trải nghiệm phù hợp, tăng tiêu thụ sản phẩm và mang lại lợi ích cho người làm nghề.

Nhiều ý kiến tại hội thảo cho rằng phát triển làng nghề bền vững phải gắn chặt với bảo vệ môi trường. Đây cũng là điều kiện để kết nối làng nghề với du lịch, duy trì sức hấp dẫn của điểm đến và bảo đảm đời sống cộng đồng.

Theo ông Vũ Ngọc Đăng, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM, Thành phố hướng đến 100% cơ sở, hộ sản xuất trong làng nghề đáp ứng quy định về bảo vệ môi trường. Các giải pháp tập trung vào thu gom, xử lý nước thải, chất thải rắn, khí thải, đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và tái sử dụng phụ phẩm. Hạ tầng xử lý dùng chung được ưu tiên, phù hợp với đặc điểm từng nhóm nghề.

Đối với cơ sở gây ô nhiễm hoặc không còn phù hợp quy hoạch, việc di dời cần có lộ trình, quỹ đất và hạ tầng tiếp nhận. Quá trình này đồng thời phải tính đến sinh kế của người dân và yêu cầu gìn giữ không gian văn hóa của nghề.

Tổng nguồn vốn thực hiện Đề án dự kiến khoảng 181 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030, với 26 nhiệm vụ, dự án ưu tiên. Một số đại biểu đề nghị UBND TP.HCM bố trí vốn theo lộ trình hằng năm, cho phép lồng ghép nguồn lực, ưu tiên bảo tồn các nghề có nguy cơ mai một, xử lý môi trường và đầu tư hạ tầng làng nghề gắn với du lịch.