‘Gỡ khó’ cho HTX nông nghiệp: [Bài 1] ‘Khoảng tối’ kinh tế HTX

LTS:Hợp tác xã (HTX) nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu thay đổi mạnh mẽ để thích ứng với nền sản xuất hàng hóa và thị trường ngày càng khắt khe. Ở Quảng Ngãi, bên cạnh những HTX chờ giải thể, hoạt động cầm chừng hoặc thiếu nguồn lực thì đã xuất hiện những mô hình chủ động đổi mới tư duy, nâng giá trị nông sản và mở rộng thị trường. Từ thực tế đó, cần nhìn thẳng vào điểm nghẽn để tìm cách tháo gỡ, tạo sức bật cho kinh tế tập thể.

"Sớm nở, tối tàn"

Thời điểm chúng tôi liên hệ, anh Trịnh Ngọc Bảo, đại diện HTX Nông nghiệp Phú Lễ 1 (xã Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi), đang chạy đôn chạy đáo hoàn tất các thủ tục để giải thể HTX vừa mới thành lập được vài năm.

Đăng ký thành lập năm 2023 với vốn điều lệ 2 tỷ đồng, HTX Nông nghiệp Phú Lễ 1 đặt mục tiêu phát triển sản phẩm rau sạch. Thế nhưng, ý tưởng vừa mới manh nha đã phải dừng lại khi cán bộ chủ chốt của HTX gặp vấn đề về sức khỏe. “HTX chưa kịp hoạt động chính thức, chưa triển khai được gì theo kế hoạch thì phải dừng đến nay”, anh Bảo chia sẻ.

Sau thời gian dài không hoạt động, HTX muốn giải thể để tránh phát sinh những vướng mắc về pháp lý, nghĩa vụ liên quan. Thế nhưng, ngay cả việc “khép lại” một HTX cũng không đơn giản khi đơn vị đang vướng thủ tục liên quan và chưa liên lạc được với người đang quản lý con dấu.

Câu chuyện của Phú Lễ 1 không phải trường hợp cá biệt tại xã Bình Sơn. Cũng được thành lập năm 2023, HTX Nông nghiệp Hàm Rồng 1 được thành với kỳ vọng phát triển du lịch sinh thái tại khu vực hồ Hàm Rồng. Sau khi thành lập, HTX xây dựng kế hoạch, xin chủ trương triển khai dự án lên UBND huyện Bình Sơn (cũ). Tuy nhiên, chủ trương chưa được phê duyệt nên dự án không thể triển khai, HTX cũng không có hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế.

Theo ông Nguyễn Tiến Pháo, Phó Phòng Kinh tế xã Bình Sơn, hồ Hàm Rồng còn có chức năng cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp với diện tích lớn. Do đó, việc triển khai dự án du lịch sinh thái ở khu vực này cần xem xét nhiều yếu tố, trong đó có ý kiến của người dân và cơ quan quản lý. “Đáng lẽ khi không thực hiện được dự án du lịch sinh thái quanh hồ Hàm Rồng thì HTX phải tìm hướng khác để hoạt động, nhưng HTX này không có động thái gì thêm và dừng cho đến nay”, ông Pháo nói.

Không chỉ những HTX mới thành lập, một số HTX từng có thời gian hoạt động cũng không tránh khỏi cảnh dừng bước. Tại xã Sơn Tây Thượng, HTX Nông nghiệp và dịch vụ Pơ-Niêng và HTX Nông nghiệp và dịch vụ thương mại Làng Thanh niên được thành lập trong giai đoạn 2021-2022 nhưng nay đều đã ngừng hoạt động.

Anh Đỗ Minh Vương, thành viên HTX Nông nghiệp và dịch vụ thương mại Làng Thanh niên cho biết, lúc mới thành lập, HTX có 29 thành viên, vốn điều lệ 2 tỷ đồng, hoạt động trong lĩnh vực chăn nuôi heo bản địa, bò và kinh doanh giống cây trồng. Trong 2 năm đầu, doanh thu của HTX cũng không đáng kể, chỉ đủ duy trì hoạt động chứ chưa đảm bảo được đời sống cho thành viên. Khi hiệu quả kinh tế không như kỳ vọng, các thành viên dần rời đi. Đến năm 2025, HTX hoạt động cầm chừng rồi dừng hẳn vào cuối năm.

HTX yếu từ quản trị đến thị trường

Nếu tại Bình Sơn, Sơn Tây Thượng, những HTX “chết yểu” bởi kế hoạch không thể triển khai hoặc hoạt động không hiệu quả thì ở Đặc khu Lý Sơn, câu chuyện lại xoay quanh một bài toán rất căn bản của sản xuất nông nghiệp là làm ra sản phẩm nhưng không tìm được đầu ra.

Tại địa phương này có 2 HTX là HTX Nông nghiệp sinh thái Lý Sơn thành lập năm 2020 với 89 thành viên và HTX Đầu tư phát triển nông nghiệp và thương mại, dịch vụ Lý Sơn thành lập năm 2021 với 11 thành viên. Hiện, cả 2 HTX đều đã ngừng hoạt động và đang thực hiện thủ tục giải thể.

Theo ông Võ Trí Thời, Phó Phòng Kinh tế Đặc khu Lý Sơn, HTX Nông nghiệp sinh thái Lý Sơn được thành lập với kỳ vọng tập hợp các hộ trồng hành, tỏi, tìm đầu ra cho sản phẩm. Tuy nhiên, ban giám đốc không tìm được thị trường, việc thu mua sản phẩm cho thành viên không đạt như kỳ vọng.

Khó khăn tiếp tục chồng lên khi dịch Covid-19 xảy ra khiến hoạt động của HTX càng đình trệ. Khi không có đầu ra và không tạo được lợi ích thiết thực, người dân dần không còn mặn mà tham gia.

Còn HTX Đầu tư phát triển nông nghiệp và thương mại, dịch vụ Lý Sơn cũng được thành lập với định hướng phát triển hành, tỏi kết hợp du lịch nhưng không thể đi vào hoạt động hiệu quả.

“Nguyên nhân của cả 2 HTX là năng lực của ban giám đốc chưa đáp ứng được yêu cầu, không tìm được đầu ra cho sản phẩm. Khi thành viên không thấy lợi ích thì họ dần không tham gia, rồi nản”, ông Thời nói.

Theo Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi, toàn tỉnh hiện có 728 HTX, trong đó 531 HTX nông nghiệp, chiếm 72,94%. Có 468 HTX nông nghiệp đang hoạt động và 63 HTX đã ngừng hoạt động, chờ giải thể.

Nhìn nhận về thực tế này, ông Nguyễn Quang Hòa, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, nguyên nhân khiến một số HTX hoạt động kém hiệu quả xuất phát cả từ nội tại lẫn những khó khăn bên ngoài.

Một bộ phận HTX vẫn chậm đổi mới phương thức quản trị. Nhiều vị trí chủ chốt có độ tuổi cao, điều hành chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, trong khi khả năng tiếp cận thị trường, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và xây dựng kế hoạch kinh doanh còn hạn chế.

Trong khi đó, hoạt động của nhiều HTX vẫn tập trung vào các dịch vụ đầu vào truyền thống có giá trị gia tăng thấp. Liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp chế biến chưa chặt chẽ, sản phẩm đầu ra còn phụ thuộc nhiều vào thương lái. Cùng với đó là những khó khăn về cơ sở vật chất, đất đai, nguồn lực và cán bộ chuyên môn.

Vốn thiếu, thị trường khó, công nghệ hạn chế đều là những khó khăn thực tế. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Lâm Cảnh, Giám đốc Liên minh HTX tỉnh Quảng Ngãi đánh giá, yếu tố quyết định vẫn là năng lực quản trị. “Nếu năng lực quản trị tốt, HTX có thể từng bước xây dựng phương án sản xuất kinh doanh, lựa chọn sản phẩm phù hợp, tổ chức lại sản xuất, huy động nguồn lực và tìm kiếm đối tác. Ngược lại, nếu quản trị yếu thì ngay cả khi được hỗ trợ vốn, máy móc hay chính sách, HTX vẫn khó phát huy hiệu quả”, ông Cảnh đánh giá.

Việc sắp xếp lại những HTX hoạt động không hiệu quả đang được ngành nông nghiệp Quảng Ngãi đặt ra như một yêu cầu cần thiết, thay vì chỉ chú trọng phát triển về số lượng. Ông Nguyễn Quang Trung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Ngãi cho biết, hiện nay ngành nông nghiệp tỉnh đang rà soát hoạt động của các HTX để phân loại, có hướng xử lý phù hợp.

“HTX nào hoạt động có hiệu quả thực sự thì để tồn tại; những HTX nào hoạt động không hiệu quả thì ngành nông nghiệp phối hợp với Sở Tài chính hướng dẫn cho HTX và địa phương thực hiện giải thể, sáp nhập. Trên địa bàn một xã có 2 HTX yếu kém thì có thể tính toán sáp nhập để hoạt động tốt hơn”, ông Trung nói.