'Gỡ khó' cho HTX nông nghiệp: [Bài 2] Thiếu nguồn lực

HTX loay hoay giữa những cái khó

Những HTX phải dừng hoạt động, chờ giải thể cho thấy để một mô hình kinh tế tập thể đứng vững, ý tưởng và vốn góp ban đầu là chưa đủ. Phía sau hoạt động sản xuất, kinh doanh là yêu cầu về con người, nguồn vốn và cơ sở vật chất. Trong khi đó, nhiều HTX nông nghiệp ở Quảng Ngãi đang phải xoay xở với cả 3 bài toán này dẫn đến khó tạo được sức bật để phát triển.

Sau sáp nhập, HTX Nông nghiệp Thắng Lợi (xã Long Phụng) được hình thành trên cơ sở hợp nhất 3 HTX. Quy mô và phạm vi hoạt động được mở rộng, song nguồn lực về con người, kinh phí và cơ sở hạ tầng vẫn chưa đáp ứng yêu cầu mới.

Ông Nguyễn Thanh Phương, Phó Giám đốc HTX Nông nghiệp Thắng Lợi cho biết, HTX đang định hướng mở rộng sang những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn, trong đó có du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, để triển khai hướng đi này, HTX còn thiếu nhiều điều kiện thiết yếu.

Theo ông Phương, ngoài sự tham gia của người dân, du lịch cộng đồng cần có điểm đón, điểm dừng chân, nơi giới thiệu sản phẩm. Trong khi đó, các chương trình hỗ trợ trước đây chủ yếu dừng ở tập huấn, hỗ trợ giống, nâng cao nhận thức cộng đồng và quảng bá hình ảnh, chưa tạo được nguồn lực đủ lớn để đầu tư hạ tầng.

Không chỉ thiếu vật lực, HTX còn khó về tài lực. Đơn vị hiện có 320 ha lúa, nguồn thu chủ yếu từ các dịch vụ thủy lợi nội đồng, bảo vệ thực vật, làm đất. Tổng doanh thu mỗi năm không nhiều, phần lớn phục vụ thành viên, khả năng tích lũy để đầu tư mở rộng rất hạn chế. Nguồn vốn của HTX chủ yếu phải huy động từ thành viên. Thế nhưng, để góp vốn đầu tư những mô hình quy mô lớn, không phải thành viên nào cũng sẵn sàng.

“Các thành viên cốt cán có thể góp vài chục triệu đồng để làm mô hình nhỏ, trên dưới 100 triệu đồng, nhưng đầu tư lớn thì rất khó. Mà khi đầu tư lớn thì việc khó tiếp cận vốn vay cũng là một rào cản. HTX không có nhiều tài sản thuộc sở hữu của mình để thế chấp; đất của thành viên không thể dùng làm tài sản bảo đảm cho HTX, trong khi đất tại trụ sở được Nhà nước cho thuê cũng khó đáp ứng điều kiện vay vốn”, ông Phương lý giải.

Trong sản xuất lúa, hạn chế về nguồn lực còn tác động trực tiếp đến khả năng liên kết. Vụ hè thu năm nay, HTX chỉ liên kết sản xuất khoảng 20 ha với doanh nghiệp. Theo ông Phương, chi phí sản xuất cao, giá thu mua có thời điểm thấp, cộng thêm rủi ro thời tiết, thị trường khiến người dân e ngại.

“Muốn liên kết bền vững thì HTX phải có nguồn lực để đầu tư các hạng mục như sân phơi, máy sấy, kho chứa, bảo quản sản phẩm. HTX có thể làm gia công, kho chứa, bảo quản cho công ty, giảm sự rủi ro như hiện tại, khi đó cả doanh nghiệp, HTX và nông dân đều có lợi”, ông Phương phân tích.

Tại HTX Nông nghiệp thị trấn Mộ Đức (xã Mộ Đức), cái thiếu lại thể hiện rõ ở nguồn nhân lực. Ông Nguyễn Trung Tín, Giám đốc HTX, cho biết đơn vị có nhu cầu đầu tư máy làm đất, máy thu hoạch và các thiết bị phục vụ sản xuất, nhưng để vận hành và phát triển HTX cũng cần những người đủ năng lực, tâm huyết.

Hiện HTX có 6 người nhưng quỹ lương cả năm chỉ khoảng 100 triệu đồng. Thu nhập thấp khiến phần lớn chỉ làm bán thời gian, trong khi lực lượng gắn bó với HTX chủ yếu là người lớn tuổi. “Lực lượng trẻ, tâm huyết cho HTX hiện rất ít. Nguồn thu không đáp ứng được việc trả lương nên rất khó thu hút người về làm việc, phát triển HTX”, ông Tín chia sẻ.

Từ những câu chuyện cụ thể này, có thể thấy 3 yếu tố nhân lực, tài lực và vật lực không tách rời nhau. Thiếu người có chuyên môn thì khó xây dựng phương án kinh doanh; thiếu vốn thì không thể đầu tư máy móc, hạ tầng; thiếu hạ tầng lại khiến HTX khó tổ chức sản xuất, bảo quản và liên kết với doanh nghiệp.

Vốn phải đi cùng năng lực

Những khó khăn trên cho thấy, HTX không thể chỉ trông chờ vào nội lực, nhưng nguồn lực hỗ trợ cũng cần được tiếp cận phù hợp hơn với đặc thù của kinh tế tập thể. Theo ông Nguyễn Lâm Cảnh, Giám đốc Liên minh HTX tỉnh Quảng Ngãi, với HTX nông nghiệp, khó khăn không đơn thuần là thiếu vốn mà còn nằm ở khả năng tiếp cận nguồn vốn phù hợp. Nhiều HTX cần vốn để đầu tư máy móc, nhà xưởng, kho bãi, sơ chế, chế biến nhưng năng lực tài chính hạn chế, tài sản bảo đảm chưa đáp ứng yêu cầu. Trong khi đó, chu kỳ sản xuất nông nghiệp tương đối dài, đầu ra chưa ổn định nên việc vay vốn đầu tư càng khó.

Ông Cảnh cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách tín dụng, tăng khả năng tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi đối với HTX có phương án sản xuất kinh doanh khả thi; đồng thời hỗ trợ đầu tư sơ chế, chế biến, bảo quản sau thu hoạch, chuyển đổi số và xúc tiến thương mại. Quan trọng hơn, hỗ trợ vốn phải gắn với phương án sản xuất kinh doanh và năng lực quản trị để đồng vốn tạo ra năng lực mới cho HTX, thay vì chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt.

Để tháo gỡ điểm nghẽn về vốn, việc mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn tín dụng ưu đãi đang được xem là một trong những giải pháp quan trọng giúp HTX có thêm nguồn lực đầu tư sản xuất, nâng cấp cơ sở vật chất và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải HTX nào cũng dễ dàng tiếp cận nguồn vốn vay, nhất là những HTX quy mô nhỏ, thiếu tài sản bảo đảm, phương án sản xuất kinh doanh chưa rõ ràng hoặc năng lực quản trị còn hạn chế.

Ông Nguyễn Văn Chung, Phó Giám đốc Chi nhánh Ngân hàng Chính sách xã hội tỉnh Quảng Ngãi cho biết, trong hơn 7 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh đã giải ngân 2,66 tỷ đồng cho 38 HTX, tổ hợp tác và thành viên tổ hợp tác. Đến ngày 31/7, tổng dư nợ đạt 3,913 tỷ đồng với 52 khách hàng.

Theo ông Chung, nguồn vốn này tuy chưa lớn nhưng đã phát huy vai trò “vốn mồi”, giúp một số HTX và thành viên có thêm nguồn lực đầu tư sản xuất, tạo việc làm, phát triển sản phẩm và từng bước hình thành các mô hình sản xuất hàng hóa gắn với thị trường.

Tuy nhiên, quy mô tín dụng đối với HTX vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu. Qua thực tế cho vay, những HTX có phương án sản xuất kinh doanh rõ ràng, thị trường tiêu thụ, quản trị tốt và gắn với sản phẩm chủ lực, OCOP hoặc chuỗi liên kết thường sử dụng vốn hiệu quả hơn.

Khó khăn trong tiếp cận vốn là câu chuyện có tính 2 chiều. Một bộ phận HTX quy mô nhỏ, vốn chủ sở hữu thấp, năng lực xây dựng phương án kinh doanh và quản lý tài chính còn hạn chế. Một số đơn vị chưa có hợp đồng đầu ra ổn định, sổ sách, báo cáo tài chính và chứng minh dòng tiền chưa đầy đủ. Tài sản bảo đảm cũng là điểm nghẽn khi nhiều HTX không có tài sản thuộc quyền sở hữu của mình hoặc hồ sơ pháp lý của đất đai, nhà xưởng, máy móc chưa hoàn thiện.

Trong khi đó, Ngân hàng Chính sách xã hội là ngân hàng thực hiện tín dụng chính sách, phải cho vay đúng đối tượng, chương trình và điều kiện theo quy định. Vì vậy, những nhu cầu vốn lớn để đầu tư tài sản cố định, nhà xưởng, máy móc hay mở rộng vùng nguyên liệu không phải lúc nào cũng phù hợp với nguồn vốn tín dụng chính sách.

“Không nên nhìn nhận đơn thuần là HTX khó vay vốn hay ngân hàng khó cho vay mà cần một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ. HTX phải nâng cao năng lực quản trị, minh bạch tài chính; Nhà nước hoàn thiện cơ chế hỗ trợ; các quỹ hỗ trợ HTX, ngân hàng thương mại và Ngân hàng Chính sách xã hội phát huy đúng vai trò, đúng phân khúc”, ông Chung chia sẻ.

Từ thực tế này, ông Nguyễn Quang Hòa, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi cho rằng, để HTX phát triển, trước hết phải tháo được những điểm nghẽn về vốn, đất đai, hạ tầng. Nhiều HTX gặp khó khi tiếp cận và tích tụ đất đai để xây dựng vùng chuyên canh tập trung. Thủ tục giao đất, cho thuê đất, chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp để xây dựng hạ tầng phục vụ sản xuất còn phức tạp.

“Cùng với đó, cần quan tâm đầu tư những hạ tầng thiết yếu mà HTX khó tự làm như nhà kho, khu sơ chế, phân loại, bảo quản và khu giới thiệu sản phẩm. Nhìn từ thực tế, hỗ trợ HTX vì vậy không thể chỉ là một khoản vốn hay một chương trình riêng lẻ. Điều HTX cần là sự cộng hưởng giữa người, vốn và hạ tầng, cùng với một phương án sản xuất đủ khả thi để biến nguồn lực thành giá trị”, ông Hòa nói.