Hạ du sông Ba trước cuộc đại di dời: [Bài 1] Lên phương án cho gần 2.000 hộ dân

Cuộc đại di dời sau cơn bão lịch sử

Cơn bão đi qua chỉ trong vài ngày, nhưng những gì để lại là nỗi ám ảnh kéo dài nhiều năm.

Với người dân vùng ven sông, suối hay dưới chân núi ở Gia Lai, ký ức về trận bão số 13 lịch sử vào cuối năm 2025 vẫn còn nguyên vẹn. Nước lũ dâng cao trong đêm, những triền đồi xuất hiện vết nứt, nhiều gia đình phải vội vã rời khỏi ngôi nhà đã gắn bó cả đời.

Thiên tai không chỉ cuốn trôi tài sản mà còn đặt ra một câu hỏi lớn: làm thế nào để người dân không còn phải sống trong nỗi lo chạy lũ mỗi mùa mưa?

Từ những trăn trở đó, lãnh đạo tỉnh Gia Lai lựa chọn một giải pháp căn cơ hơn là xây dựng những khu tái định cư mới, đưa người dân đến nơi an toàn trước khi thiên tai tiếp tục xảy ra.

Sau cơn bão lịch sử, UBND tỉnh Gia Lai đã công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai theo Quyết định số 2541 ngày 10/11/2025 và Quyết định số 2792 ngày 27/11/2025, đồng thời triển khai phương án bố trí, ổn định dân cư khẩn cấp trong giai đoạn 2025-2026.

Theo phương án được phê duyệt, Gia Lai sẽ triển khai 16 khu vực bố trí dân cư, gồm 13 dự án tái định cư tập trung và 3 phương án xen ghép, với gần 2.000 hộ dân phải di dời khỏi vùng nguy hiểm. Tổng kinh phí dự kiến lên tới hơn hơn 2.100 tỷ đồng. Trong đó, khu vực phía đông tỉnh triển khai 9 dự án, gồm 7 dự án tập trung và 2 phương án xen ghép, bố trí nơi ở mới cho 905 hộ dân với tổng vốn đầu tư trên 1.200 tỷ đồng. Còn ở phía tây tỉnh, 7 khu vực sẽ được đầu tư, gồm 6 dự án tập trung và 1 phương án xen ghép, đáp ứng nhu cầu di dời 950 hộ dân với tổng kinh phí hơn 875 tỷ đồng.

Những con số ấy không đơn thuần phản ánh quy mô đầu tư mà sẽ thay đổi số phận của gần 2.000 gia đình đã và đang sống trong những vùng đất luôn thấp thỏm nỗi lo sạt lở, lũ quét mỗi khi mưa bão kéo về. Thay vì chờ mưa lũ xảy ra rồi sơ tán người dân, Gia Lai chủ động đưa người dân đến nơi an toàn trước khi thiên tai tiếp tục uy hiếp.

Theo Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Tuấn Thanh, việc bố trí dân cư sẽ được thực hiện theo thứ tự ưu tiên rõ ràng. Trước hết sẽ ưu tiên di dời các hộ dân đang sinh sống trong khu vực đã được xác định là vùng khẩn cấp, có nguy cơ rất cao xảy ra sạt lở đất, lũ quét, ngập lụt hoặc đã bị thiên tai tàn phá nghiêm trọng, không còn bảo đảm điều kiện an toàn để tiếp tục sinh sống. Sau đó, tỉnh sẽ tiếp tục di dời các hộ dân nằm trong vùng có nguy cơ cao chịu tác động của thiên tai trong trung và dài hạn. Cách làm này không chỉ nhằm giảm thiểu thiệt hại khi mưa bão xảy ra mà còn từng bước chấm dứt tình trạng sơ tán bị động vào mỗi mùa mưa lũ.

Những khu tái định cư không chỉ có mái nhà

Điều đáng chú ý là các khu tái định cư vùng thiên tai ở Gia Lai không được quy hoạch đơn thuần để “có chỗ ở”. Lãnh đạo tỉnh Gia Lai xác định, người dân phải được bàn giao nhà theo hình thức “chìa khóa trao tay”, giúp các hộ sớm ổn định cuộc sống sau khi di dời.

Song song với việc xây dựng nhà ở, địa phương sẽ triển khai đồng bộ các giải pháp tạo sinh kế lâu dài như đào tạo nghề, hỗ trợ chuyển đổi cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện sản xuất ở nơi ở mới. Đồng thời, tạo điều kiện vay vốn phát triển kinh tế và kết nối doanh nghiệp để giải quyết việc làm cho người dân.

Ghi nhận thực tế tại nhiều địa phương, các dự án khu tái định cư vùng thiên tai đang khẩn trương bắt tay vào triển khai xây dựng. Tại xã Uar, Dự án bố trí, ổn định dân cư vùng thiên tai buôn Nu đang được đẩy nhanh tiến độ. Trước đó, buôn Nu là khu vực thường xuyên bị cô lập bởi mưa lũ. Riêng sau bão số 13 năm 2025, hàng trăm ngôi nhà bị ngập, nhiều hộ dân phải sơ tán đến trường học và nhà văn hóa để tránh lũ. Nước rút chậm khiến nhiều khu vực ngập gần nửa tháng, chính quyền phải huy động máy móc đào mương thoát nước ra sông Ba để giảm ngập.

Trên khu đất cao ráo, bằng phẳng rộng khoảng 35 ha, một khu tái định cư mới đang dần hiện hữu. Khi hoàn thành, nơi đây sẽ đón hàng trăm hộ dân buôn Nu đến sinh sống, khép lại những tháng ngày nơm nớp lo chạy lũ mỗi khi mưa bão ập đến.

Cách đó khoảng 20 km, cũng trên vùng đất cao ráo, bằng phẳng của xã Ia Tul, một khu tái định cư khác cũng đang từng ngày hiện rõ hình hài. Những tuyến đường nội khu dần mở rộng, mặt bằng được san gạt phẳng phiu, mở ra kỳ vọng về một không gian sống mới cho hơn 200 hộ dân phải rời vùng thiên tai.

Ông Hoàng Hồng Tú, Trưởng Phòng Kinh tế xã Ia Tul cho biết, dự án được quy hoạch trên diện tích gần 22 ha, bố trí nơi ở cho 207 hộ dân. Khác với nhiều khu tái định cư chỉ chú trọng xây dựng hạ tầng, Ia Tul hướng tới hình thành một ngôi làng kiểu mẫu mang đậm bản sắc văn hóa Jrai, nơi người dân không chỉ có chỗ ở an toàn mà còn gìn giữ được nếp sống, không gian văn hóa truyền thống.

“Điểm nhấn của dự án là xây dựng một không gian làng truyền thống với kiến trúc nhà sàn Jrai đặc trưng. Trong tổng số 207 hộ dân, có 55 hộ được xây dựng nhà mới, các hộ còn lại sẽ di dời nguyên trạng những ngôi nhà sàn hiện có lên khu tái định cư. Chúng tôi đang quyết tâm hoàn thành mục tiêu đưa toàn bộ 207 hộ đến nơi ở mới trong đợt thi đua '100 ngày đêm', để người dân sớm ổn định cuộc sống và yên tâm phát triển sản xuất”, ông Tú chia sẻ.

Cũng theo ông Tú, điều địa phương hướng tới không chỉ là đưa người dân rời khỏi vùng nguy hiểm, mà còn kiến tạo một cộng đồng dân cư kiểu mẫu với hệ thống hạ tầng đồng bộ, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế.

Trong quy hoạch trung tâm xã Ia Tul, khu tái định cư sẽ trở thành điểm nhấn gìn giữ không gian văn hóa của đồng bào Jrai, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, thương mại, dịch vụ và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Ông Hoàng Hồng Tú, Trưởng Phòng Kinh tế xã Ia Tul: “Khi hoàn thành, khu tái định cư không chỉ giúp hàng trăm hộ dân vùng thiên tai có nơi an cư an toàn, mà còn trở thành hạt nhân phát triển mới của xã Ia Tul. Đây cũng sẽ là nền tảng để địa phương phát triển du lịch cộng đồng, thương mại, dịch vụ, từng bước nâng cao đời sống người dân và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đã đề ra".