Hiện thực hóa Luật Tài nguyên nước tại hệ thống thủy lợi hồ Núi Cốc

Hồ Núi Cốc được ngăn dòng từ sông Công, khởi công từ đầu thập niên 1970, hoàn thành năm 1982, hiện có dung tích toàn bộ hơn 175 triệu m3, mặt hồ rộng 25km2. Suốt hơn bốn mươi năm, công trình này không đơn thuần là một hồ chứa nước, mà đã trở thành đầu mối đa mục tiêu, đa nhiệm vụ, từ cắt lũ, tưới tiêu, cấp nước sinh hoạt, công nghiệp, đến nuôi trồng thủy sản và du lịch. Đặc biệt, trong cao điểm mùa mưa bão, nhiệm vụ cắt lũ lại càng trở nên khó khăn.

Gồng mình cắt lũ mùa mưa bão

Tháng 9, tháng 10 hằng năm là thời điểm căng thẳng nhất trong năm đối với những người vận hành hồ Núi Cốc, tỉnh Thái Nguyên. Mưa lớn dồn dập đổ về thượng nguồn sông Công, áp lực điều tiết lũ, đảm bảo tiêu thoát được cho bà con hạ du được đặt lên vai những người quản lý, vận hành hồ Núi Cốc.

Ông Trần Văn Khánh (Cụm trưởng Cụm quản lý bảo vệ Đầu mối hồ Núi Cốc) cho biết đơn vị tuân thủ nghiêm quy trình vận hành do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành. Mỗi ngày, cán bộ đều kiểm tra khu vực thượng nguồn hồ, đo mực nước và báo cáo theo quy định, đồng thời theo dõi sát các bản tin dự báo thời tiết để tính toán phương án điều tiết phù hợp.

Theo thiết kế, hồ được phép tích nước đến cao trình 46,2m. Nhưng để phòng những đợt mưa bất thường, đơn vị quản lý thường chủ động hạ mực nước xuống thấp hơn mức cho phép, chấp nhận để hồ vơi bớt trong mùa mưa để dành chỗ chứa lũ. Mỗi lần xả, đơn vị đều căn cứ diễn biến thời tiết để quyết định mức xả, tăng dần từ thấp lên cao chứ không xả đột ngột. Đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương thông tin đến người dân vùng hạ du để bà con chủ động phòng tránh.

Trong cơn bão số 3 vừa qua, cả cụm quản lý có 15 người, toàn bộ quân số đều được huy động, ăn ngủ ngay tại công trình, đo nước một tiếng một lần và báo cáo liên tục lên cấp trên. Ông Khánh gọi đó là phương châm bốn tại chỗ: lực lượng tại chỗ, hậu cần tại chỗ, nhân lực tại chỗ, phương tiện vật tư tại chỗ. Đợt xả lần đó, theo ông, lưu lượng “cũng nhỏ” so với những đợt trước nhưng không vì thế mà việc trực gác được lơi lỏng.

Ông Nguyễn Xuân Thiêm (Trưởng phòng Quản lý nước và công trình, Công ty TNHH Một thành viên Khai thác thủy lợi Thái Nguyên) cho biết: “Đơn vị đã lập phương án phòng chống lụt bão cho hồ Núi Cốc từ trước mỗi mùa mưa, đôn đốc kiểm tra công trình, cùng dự tính lượng nước về để có phương án cắt lũ cho hạ du đúng công năng, chức năng của hồ”.

Sau bão, mực nước sông Công hạ dần trở lại bình thường, sinh hoạt của người dân hai bên bờ cũng trở lại như cũ. Phía sau sự “bình thường mới” ấy là những đêm không ngủ của 15 con người bám trụ bên thân đập.

Nhưng cắt lũ xong không có nghĩa là hết việc. Ngay trong lúc điều tiết nước tránh lũ, hồ vẫn phải tính toán các việc khác: nhà máy nước vẫn cần nguồn để cấp cho cả khu vực mỗi ngày, nhiều diện tích lúa, hoa màu vẫn cần được tưới tiêu... Vì vậy mà hồ Núi Cốc trở thành đầu mối điều tiết nhiều mục tiêu thủy lợi của địa phương.

Hồ thủy lợi đa mục tiêu

Cắt lũ chỉ là một trong nhiều nhiệm vụ của hồ Núi Cốc. Theo ông Thiêm, nhiệm vụ chủ yếu vẫn là cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, với diện tích tưới khoảng 12.000ha cho thành phố Thái Nguyên, khu vực ven sông Công và một số địa phương lân cận. Bên cạnh đó, hồ còn cấp nước thô cho các nhà máy nước sạch phục vụ thành phố Thái Nguyên và khu công nghiệp Yên Bình.

Ngay tại chân đập phía Nam còn có một nhà máy thủy điện nhỏ, công suất cực đại có thể đạt 1,89MW, phát điện thương mại từ năm 2009, mỗi năm đóng góp gần 8 triệu kWh lên lưới điện quốc gia. Nhưng điểm đặc biệt là nhà máy này không cần xây thêm hồ chứa riêng.

Công trình này được đặt ngay chân kênh chính xả nước của hồ chứa Núi Cốc. Khi hồ mở cống xả nước để cấp nước sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt cho khu vực Thái Nguyên, dòng nước này đi qua tuốc-bin trước. Dòng chảy áp lực làm quay tuốc-bin phát điện vào lưới điện quốc gia mà không hề làm hao hụt hay ô nhiễm nguồn nước. Nước sau khi qua tuốc-bin tiếp tục chảy theo kênh dẫn ra đồng ruộng và các nhà máy xử lý nước sinh hoạt đúng theo mục đích ban đầu.

Nhà máy Thủy điện Núi Cốc là tận dụng tối đa năng lượng tái tạo từ dòng nước xả, thay vì để trôi qua uổng phí. Cách làm này cho thấy, khai thác đa mục tiêu không nhất thiết phải đánh đổi giữa các nhiệm vụ. Nước chảy đi đâu, dùng để làm gì, đều được tính toán để không có một khối nước nào “chảy không” qua công trình mà không sinh ra giá trị.

Không chỉ là nơi cấp nước, cấp điện, mặt hồ với nhiều hòn đảo lớn nhỏ còn là điểm đến quen thuộc của du khách, gắn liền với sự tích tình yêu nàng Công, chàng Cốc được truyền tụng qua nhiều thế hệ. Nhưng theo ông Khánh, việc khai thác cảnh quan, nuôi cá trên lòng hồ đều phải nằm trong khuôn khổ được kiểm soát, không được lấn vào phạm vi bảo vệ đập chính, đập phụ hay tràn xả lũ. Cán bộ vẫn tuần tra hằng ngày, kiểm soát chặt hành lang bảo vệ ở cao trình 50.

Càng nhiều nhiệm vụ, việc tính toán càng khó. Ông Thiêm thừa nhận biến đổi khí hậu khiến việc dự tính, dự báo lượng nước để vừa tích đủ, vừa đáp ứng các chức năng thiết kế của hồ ngày càng khó khăn hơn.

Để việc khai thác đa mục tiêu đi vào nề nếp, từ ngày 30/6/2026, UBND tỉnh Thái Nguyên đã áp dụng Quyết định số 65/2026/QĐ-UBND, quy định định mức kinh tế, kỹ thuật trong quản lý, khai thác công trình thủy lợi. Riêng hồ Núi Cốc, với dung tích toàn bộ 176,6 triệu m3, được xác định định mức 8.284,65 công lao động mỗi năm. Quyết định cũng ấn định mức nước tưới cụ thể cho từng loại cây trồng, lúa vụ đông xuân từ 6.450 đến 6.950 m3 mỗi ha một vụ, còn cây chè từ 1.600 đến 2.000 m3 mỗi ha một năm. Nhưng phía sau những con số ấy là một hồ nước đang gánh trên vai nhiều kỳ vọng hơn vai trò giữ nước, nguồn "vàng trắng" quý giá cho địa phương mình.