Hồi sinh lúa mùa nổi bằng liên kết ‘4 nhà’

Khôi phục giống lúa di sản vùng đầu nguồn Ngày 8/5, UBND xã Vĩnh Gia, tỉnh An Giang phối hợp Trường đại học An Giang cùng doanh nghiệp tổ chức lễ ra mắt HTX lúa mùa nổi Vĩnh Gia và ký kết hợp tác chiến lược liên kết “4 nhà” gồm Nhà nước - nhà nông - nhà khoa học - doanh nghiệp. Sự kiện được xem là bước đi quan trọng nhằm hồi sinh mô hình canh tác lúa mùa nổi đặc trưng của vùng Tứ giác Long Xuyên, đồng thời mở ra hướng phát triển kinh tế nông nghiệp gắn với bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên. HTX lúa mùa nổi Vĩnh Gia được thành lập với 30 thành viên, do ông Dương Minh Giang làm Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX. Giai đoạn đầu, HTX xây dựng vùng nguyên liệu hơn 200ha, dự kiến cung ứng khoảng 400 tấn lúa mỗi năm. Theo các đơn vị tham gia, mục tiêu của dự án không chỉ dừng lại ở việc phục hồi diện tích lúa mùa nổi đang dần mai một mà còn hướng đến hình thành chuỗi giá trị nông sản đặc trưng, kết hợp du lịch sinh thái và phát triển sản phẩm chế biến sâu mang thương hiệu địa phương. Lúa mùa nổi từng là hình ảnh quen thuộc của vùng ĐBSCL, đặc biệt tại khu vực đầu nguồn lũ An Giang. Đây là loại hình canh tác thuận tự nhiên hiếm hoi còn sót lại, khi cây lúa có thể sinh trưởng theo mực nước lũ dâng lên từng ngày. Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh của hệ thống đê bao khép kín và xu hướng sản xuất lúa cao sản, diện tích lúa mùa nổi nhiều năm qua liên tục thu hẹp. Có thời điểm, toàn vùng chỉ còn lại diện tích rất nhỏ. Ông Nguyễn Minh Đẳng, Phó Chủ tịch UBND xã Vĩnh Gia, tỉnh An Giang cho biết: Để có sản lượng và diện tích lúa mùa nổi là nhờ sự đồng hành của Trường đại học An Giang trong hơn 13 năm qua, địa phương đã phục tráng được khoảng 75ha lúa mùa nổi với nhiều giống lúa cổ truyền như Nàng Tây Đùm, Nàng Chồi... Các chuyên gia đánh giá đây không chỉ là nguồn gen quý phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn mang giá trị văn hóa, lịch sử của nền văn minh lúa nước vùng Tây Nam bộ. Ông Nguyễn Hoàng Minh Tâm, đại diện Công ty cổ phần O Plant-Based Food cho rằng, hạt gạo không đơn thuần là lương thực mà còn là “hồn cốt” của nền văn minh lúa nước Việt Nam. Chính vì vậy, doanh nghiệp lựa chọn địa phương biên giới Vĩnh Gia để triển khai dự án do nơi đây vẫn còn lưu giữ được giống lúa mùa nổi di sản thích nghi tự nhiên với mùa nước nổi. Theo kế hoạch, mô hình liên kết được triển khai với thời hạn hợp tác 20 năm. Trong đó, chính quyền địa phương giữ vai trò kiến tạo cơ chế, hỗ trợ quy hoạch vùng sản xuất, đầu tư hạ tầng giao thông, điện, nước và vận động nguồn lực để phát triển chuỗi liên kết. HTX sẽ trực tiếp tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn sạch, quản lý vùng nguyên liệu, phát triển sản phẩm OCOP và kết hợp khai thác du lịch sinh thái trên cánh đồng lúa mùa nổi. Trong khi đó, Trường đại học An Giang cùng Trung tâm Nghiên cứu công nghệ thuần thực vật Việt Nam đảm nhận nhiệm vụ nghiên cứu, cung cấp giống chất lượng, chuyển giao quy trình canh tác và công nghệ chế biến sâu cho nông dân. PGS.TS Nguyễn Phương Thảo Trường Đại học An Giang - ĐHQG TP. HCM, nhận định: vùng đất biên giới Vĩnh Gia giáp với nước Campuchia đã trồng lúa mùa nổi nhiều năm nay đã đem lại kết quả tốt cho nông dân nơi đây. Để lúa mùa nổi đi vào chiều sâu và bền bền vững của giống lúa này, hôm nay mô hình liên kết “4 nhà” đang mở ra kỳ vọng không chỉ hồi sinh một giống lúa di sản mà còn khẳng định hướng đi nông nghiệp thuận thiên, thích ứng biến đổi khí hậu và nâng cao giá trị nông sản vùng ĐBSCL. Xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp thuận thiên Một trong những điểm nhấn của mô hình lần này là sự tham gia của doanh nghiệp trong vai trò “đầu kéo” thị trường. Công ty cổ phần O Plant-Based Food cam kết bao tiêu sản phẩm ổn định, đồng thời đầu tư công nghệ chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị hạt gạo lúa mùa nổi. Theo đại diện doanh nghiệp, thời gian tới đơn vị sẽ xây dựng xưởng thực nghiệm ngay tại địa phương để phát triển các dòng thực phẩm giá trị gia tăng từ lúa mùa nổi như bánh mì gạo, sandwich, pizza, bánh bao gạo nguyên cám Nàng Tây Đùm và nhiều sản phẩm thuần thực vật khác đạt tiêu chuẩn quốc tế. Mục tiêu hướng đến là chuyển đổi từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang sản xuất thực phẩm chất lượng cao mang thương hiệu Việt Nam, qua đó gia tăng giá trị kinh tế cho nông dân. Doanh nghiệp cũng cam kết xây dựng thương hiệu “Vĩnh Gia” trở thành biểu tượng nông sản di sản quốc gia gắn với bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch sinh tháivùng đầu nguồn. Theo các chuyên gia, mô hình lúa mùa nổi mang lại nhiều lợi ích về môi trường và sinh kế bền vững. Nhờ canh tác thuận tự nhiên, nông dân giảm đáng kể chi phí phân bón hóa học và hầu như không sử dụng thuốc BVTV. Đồng thời, hệ sinh thái đồng ruộng được phục hồi, tạo môi trường sinh trưởng cho nhiều loài thủy sản tự nhiên. Bên cạnh đó, gạo lúa mùa nổi hiện được thị trường ngách đánh giá cao nhờ chất lượng đặc trưng, giá bán có thể cao gấp 2-3 lần so với lúa thông thường. Ông Nguyễn Văn Cọp, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh An Giang cho rằng, việc thành lập HTX gắn với phục tráng giống lúa mùa nổi phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp bền vững và giảm phát thải hiện nay. Theo ông Cọp, mô hình liên kết “4 nhà” đã được nhắc đến từ nhiều năm trước nhưng việc triển khai thực tế vẫn còn không ít khó khăn, nhất là trong xây dựng chuỗi liên kết ổn định giữa nông dân, nhà khoa học và doanh nghiệp. Việc hợp tác xã ký kết liên kết “4 nhà” lần này là tín hiệu tích cực, tạo nền tảng quan trọng để phát triển bền vững mô hình lúa mùa nổi trong thời gian tới.