Khi bài giảng về biến đổi khí hậu bước ra cánh đồng

Một học sinh người Mông giữ lại những chai nhựa đã qua sử dụng để làm lọ hoa tặng cô giáo. Một nông dân ở Đồng Hỷ (Thái Nguyên) quyết định hoãn bón phân vì dự báo chưa có mưa, chủ động gặt lúa khi mới chín khoảng 80% để tránh rủi ro thời tiết. Một cán bộ Hội Nông dân thay đổi cách tập huấn, không còn nói thay người dân mà để chính người dân tự phân tích vấn đề và tìm giải pháp.

Ba câu chuyện diễn ra ở những không gian khác nhau, nhưng hội tụ ở một điểm chung. Biến đổi khí hậu chỉ được ứng phó hiệu quả khi kiến thức được chuyển hóa thành hành động. Đó cũng là kết quả nổi bật nhất mà dự án "Trung tâm học tập về Trung hòa phát thải và Bền bỉ với khí hậu ở miền Bắc Việt Nam" (LEARN-VN) hướng tới sau hơn 2 năm triển khai.

Từ bài giảng đến hành động của học sinh

Là giáo viên Địa lý tại Trường THCS Quang Sơn (Thái Nguyên), cô Trần Thị Yến Hoa từng gặp không ít khó khăn khi đưa nội dung biến đổi khí hậu vào bài giảng. Những khái niệm như phát thải, thích ứng hay giảm nhẹ thường khá trừu tượng đối với học sinh, đặc biệt tại một ngôi trường mà hơn 70% học sinh là đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo cô Hoa, trước đây học sinh chủ yếu ghi nhớ kiến thức về thời tiết và khí hậu để làm bài kiểm tra. Các em biết biến đổi khí hậu là gì nhưng rất ít hình dung được mình có thể làm gì để ứng phó trong cuộc sống hằng ngày. Sau khi tham gia các khóa tập huấn của dự án LEARN-VN, điều thay đổi lớn nhất không phải lượng kiến thức mà là cách dạy.

Thay vì giảng giải một chiều, cô bắt đầu áp dụng phương pháp học có sự tham gia. Học sinh được chia nhóm thảo luận, tự tìm nguyên nhân, đề xuất giải pháp và được giao những bài tập gắn với thực tế như làm video tuyên truyền hoặc thiết kế mô hình ứng phó với biến đổi khí hậu. Theo cô, khi được trực tiếp suy nghĩ và sáng tạo, các em không còn học để nhớ mà học để áp dụng.

Điều khiến cô nhớ nhất là món quà của một học sinh lớp Sáu.

Nhân dịp 8/3, một nữ sinh người Mông mang tặng cô lọ hoa được làm hoàn toàn từ những chai nhựa đã qua sử dụng. Ban đầu, cô nghĩ đây là sản phẩm của giờ học mỹ thuật. Sau này em mới chia sẻ ý tưởng xuất phát từ tiết Địa lý về biến đổi khí hậu diễn ra khoảng hai tuần trước, khi cả lớp cùng thảo luận cách giảm rác thải nhựa. Thay vì bỏ những chai nước như trước đây, em giữ lại, cắt ghép thành những bông hoa nhỏ để làm quà.

"Món quà ấy đến nay vẫn được treo trong lớp học. Điều làm tôi vui nhất không phải món quà mà là bài học đã thay đổi được hành động của học sinh", cô Hoa chia sẻ tại buổi tổng kết dự án ngày 25/6.

Theo cô, tương lai xanh không bắt đầu từ những khẩu hiệu lớn mà từ những hành động nhỏ được lặp lại mỗi ngày. Dự án có thể kết thúc một giai đoạn, nhưng cách học mới vẫn tiếp tục được duy trì trong các tiết học.

Sự thay đổi trong không gian lớp học cũng phản ánh cách tiếp cận mà LEARN-VN theo đuổi. Theo ông Nguyễn Quang Tân, Trưởng Đại diện Tổ chức Nghiên cứu Nông Lâm Quốc tế (ICRAF) tại Việt Nam, dự án không chỉ xây dựng các mô hình trình diễn mà hướng tới hình thành một hệ sinh thái học tập để người dân, giáo viên, học sinh và cộng đồng có thể tiếp tục học hỏi và áp dụng các giải pháp khí hậu sau khi dự án kết thúc.

Sau hơn 2 năm triển khai, dự án đã xây dựng Công viên Khí hậu rộng hơn 15 ha với 34 mô hình trình diễn về nông nghiệp, lâm nghiệp, năng lượng tái tạo và quản lý chất thải tại Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên. Đồng thời, phát triển hơn 30 mô-đun đào tạo, tổ chức các chương trình tập huấn, nâng cao nhận thức cho khoảng 9.000 lượt người và tiếp cận truyền thông tới khoảng 310.000 lượt người.

Khảo sát cuối kỳ cho thấy khoảng 61% số người được tập huấn đã áp dụng các giải pháp thích ứng hoặc giảm nhẹ biến đổi khí hậu, 94% người tham gia khảo sát cho biết đã áp dụng ít nhất một giải pháp vào thực tế, trong đó khoảng 44% bắt đầu thực hiện sau khi tham gia các hoạt động của dự án.

Giai đoạn tiếp theo, LEARN-VN sẽ phát triển Trung tâm học tập về khí hậu trên nền tảng Công viên Khí hậu Thái Nguyên. Nếu hoàn thiện, đây sẽ là trung tâm học tập về khí hậu đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á, nơi các giải pháp khí hậu không chỉ được giới thiệu mà còn được kiểm chứng bằng thực tiễn và chia sẻ cho cộng đồng.

Đo hiệu quả bằng những quyết định trên đồng ruộng

Nếu lớp học cho thấy sự thay đổi trong nhận thức thì trên đồng ruộng, những thay đổi ấy được đo bằng từng quyết định sản xuất.

Anh Đặng Ngọc Hiếu, Chủ tịch Hội Nông dân xã Văn Lăng (Thái Nguyên) thừa nhận, điều tâm đắc nhất sau nhiều khóa đào tạo của dự án là phương pháp làm việc với cộng đồng. Trước đây, các lớp tập huấn thường theo cách cán bộ nói, người dân nghe. Dự án lại hướng dẫn cách sử dụng các công cụ để người dân cùng phân tích điểm mạnh, điểm yếu, xác định nhu cầu và lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện của từng địa phương.

Theo anh, đây là thay đổi quan trọng bởi khi người dân tham gia từ đầu, họ sẽ chủ động áp dụng thay vì coi các giải pháp là yêu cầu từ bên ngoài. Sau khi hoàn thành chương trình, anh đã lồng ghép các phương pháp này vào hoạt động của Hội Nông dân, từ tuyên truyền, tập huấn đến xây dựng các mô hình tự quản về bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nhiều nhóm cộng đồng được hình thành để tổ chức "Ngày cuối tuần xanh", phân loại rác tại nguồn, sản xuất phân hữu cơ và chuyển đổi một phần diện tích sang các cây trồng tiết kiệm nước như lạc, đậu tương.

Những thay đổi ấy đã xuống đến tận nông dân, đối tượng thụ hưởng và cũng là người trực tiếp tạo ra những thay đổi. Bà Nguyễn Thị Nhớ, nông dân xóm Văn Hữu, xã Đồng Hỷ thừa nhận, trước đây việc bón phân hay thu hoạch chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. Hiện nay, gia đình thường xuyên theo dõi dự báo thời tiết trước khi đưa ra quyết định sản xuất. Nếu dự định bón phân nhưng chưa có mưa, bà sẽ chờ để tránh thất thoát. Khi lúa chín khoảng 80%, gia đình chủ động thu hoạch nhằm hạn chế thiệt hại nếu xuất hiện mưa lớn hoặc thời tiết cực đoan.

Bên cạnh thay đổi trong từng hộ, người dân còn tổ chức các nhóm cộng đồng để cùng quản lý môi trường đồng ruộng. Bao bì thuốc bảo vệ thực vật không còn bị bỏ lại trên bờ ruộng mà được thu gom định kỳ, góp phần giảm ô nhiễm môi trường nông thôn.

Nhìn từ ba câu chuyện của cô giáo Hoa, ông Hiếu và bà Nhớ, có thể thấy giá trị lớn nhất của dự án không nằm ở số lượng khóa đào tạo hay các mô hình trình diễn, mà ở việc hình thành những thay đổi có thể tiếp tục lan tỏa sau khi dự án kết thúc.

TS Nguyễn Chí Hiếu, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên cam kết, các kết quả của dự án sẽ tiếp tục được tích hợp vào hoạt động đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Công viên Khí hậu và Trung tâm học tập về khí hậu sẽ trở thành hạ tầng phục vụ sinh viên, giảng viên, nhà khoa học và cộng đồng trong nghiên cứu, thực hành và phổ biến các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu thời gian tới.

Một lọ hoa làm từ chai nhựa, một quyết định hoãn bón phân hay một cách tập huấn mới của cán bộ Hội Nông dân đều là những thay đổi rất nhỏ nếu nhìn riêng lẻ. Nhưng khi hàng nghìn giáo viên, nông dân và cán bộ địa phương cùng thay đổi, như kết quả của Dự án LEARN-VN, chúng tạo thành nền tảng bền vững hơn cho thích ứng với biến đổi khí hậu.

Dự án LEARN-VN do Chính phủ Đức tài trợ thông qua Tổ chức Bánh mỳ cho Thế giới (BfdW). Tổ chức Nghiên cứu Nông Lâm Quốc tế (ICRAF) tại Việt Nam là đơn vị quản lý dự án.

Phía Việt Nam do Bộ Giáo dục và Đào tạo làm chủ quản, Đại học Thái Nguyên là đơn vị chủ khoản viện trợ, với sự chủ trì của trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên và do Viện Lâm nghiệp và Phát triển bền vững thực hiện.