Khơi lại sức sống sông Trà Khúc

Tái tạo nguồn lợi từ cộng đồng

Sau khi đập dâng hạ lưu sông Trà Khúc tích nước, nhiều khu vực từng xuất hiện những cồn cát giữa lòng sông được phủ nước. Dòng sông trở nên đầy đặn hơn, cảnh quan khu vực hạ lưu cũng có những thay đổi rõ nét.

Với người dân sống ven sông, sự thay đổi này dễ dàng nhận thấy. Bà Trần Thị Thu, người dân xã An Phú, cho biết khi nghe tin đập dâng tích nước, bà cùng hàng xóm ra xem dòng sông. Hình ảnh dòng sông có nước thay vì trơ đáy với những cồn cát lô nhô khiến nhiều người phấn khởi.

Tuy nhiên, giá trị của một dòng sông không chỉ nằm ở cảnh quan. Trà Khúc còn là nơi cư trú của nhiều loài thủy sản bản địa, cung cấp nguồn nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt và gắn với sinh kế của người dân. Những năm gần đây, nguồn lợi thủy sản tự nhiên trên lưu vực có chiều hướng suy giảm do biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và tình trạng khai thác quá mức, sai quy định.

Trước thực tế này, ngành nông nghiệp và môi trường tỉnh Quảng Ngãi xác định bảo vệ, tái tạo và phát triển nguồn lợi thủy sản là nhiệm vụ quan trọng. Theo ông Nguyễn Đức Bình, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, thời gian qua ngành đã triển khai thả giống tại các thủy vực nước ngọt, mặn, lợ nhằm bổ sung nguồn lợi, phục hồi quần thể và đa dạng hóa các loài thủy sản.

Tại khu vực đập dâng hạ lưu sông Trà Khúc, Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp UBND xã An Phú tổ chức thả cá giống tái tạo nguồn lợi thủy sản, nhân dịp chào mừng 81 năm Quốc khánh 2/9 và công trình đập dâng đi vào hoạt động.

Theo ông Nguyễn Đức Bình, thời điểm nước sông dâng cao, nguồn nước dồi dào và điều kiện thủy văn thuận lợi sẽ tạo môi trường phù hợp để cá giống sinh trưởng, phát triển. Việc bổ sung nguồn giống được kỳ vọng từng bước phục hồi nguồn lợi và hệ sinh thái thủy vực.

Điều quan trọng sau khi thả giống là bảo vệ để cá có thời gian sinh trưởng, sinh sản. UBND xã An Phú yêu cầu Công an xã và Phòng Kinh tế tăng cường tuần tra, xử lý các hành vi khai thác bằng hóa chất cấm, chất độc, chất nổ, xung điện và ngư cụ mang tính hủy diệt.

Các hội, đoàn thể, bí thư chi bộ, trưởng thôn và ban công tác Mặt trận tại các thôn Ba La, Nghĩa Dũng, Vạn Tượng được giao tuyên truyền, vận động người dân không đánh bắt tại khu vực thả cá trong ít nhất 60 ngày, tạo điều kiện để cá giống phát triển đến kích thước thương phẩm.

Bà Võ Thị Thu Vân, Phó Chủ tịch UBND xã An Phú, cho rằng thả cá chỉ là bước khởi đầu. Muốn nguồn lợi phục hồi, chính quyền và cộng đồng phải cùng tham gia bảo vệ. Người dân sống dựa vào thủy sản sông Trà Khúc cần xem đây là tài sản chung, cùng giám sát và không khai thác cá giống khi chưa đến kích thước thương phẩm.

Mở không gian cảnh quan ven sông

Việc phục hồi nguồn lợi thủy sản diễn ra trong bối cảnh điều kiện dòng chảy Trà Khúc đang có những thay đổi khi đập dâng hạ lưu được đưa vào vận hành. Công trình được khởi công năm 2019, tổng mức đầu tư 1.498 tỷ đồng, gồm cống ngăn sông và cầu - đường giao thông nối đường Hoàng Sa với Trường Sa.

Cống ngăn sông có 19 khoang, tổng bề rộng gần 720 m. Hạng mục cầu và đường giao thông dài gần 1,3 km, trong đó cầu dài 851 m. Đầu năm 2026, cầu giao thông đã được thông xe kỹ thuật; đến đầu tháng 7, hệ thống được vận hành, chạy thử và hiệu chỉnh trước khi hoạt động ổn định.

Khi đập dâng tích nước đạt cao trình thiết kế, nước phía thượng lưu được duy trì, góp phần cải thiện cảnh quan đoạn sông qua khu vực đô thị. Công trình có 4 khoang tràn Piano, ngưỡng tràn ở cao trình +3,5 m. Khi mực nước vượt cao trình thiết kế, nước sẽ tự tràn qua các khoang này, góp phần duy trì ổn định mực nước phía thượng lưu.

Khi đóng toàn bộ cửa van, hệ thống cũng góp phần hạn chế mặn xâm nhập sâu vào thượng lưu sông Trà Khúc, hỗ trợ ổn định nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt.

Đáng chú ý, công trình có hạng mục tạo lối di chuyển cho cá và sinh vật thủy sinh vượt qua đập. Đây là giải pháp nhằm duy trì sự kết nối giữa khu vực thượng lưu và hạ lưu, tạo điều kiện cho các loài thủy sinh di chuyển, sinh sản và kiếm ăn.

Theo định hướng, đập dâng không chỉ phục vụ mục tiêu dâng nước, cải thiện cảnh quan và môi trường đô thị mà còn góp phần hạn chế xâm nhập mặn, tạo điều kiện khai thác quỹ đất phát triển đô thị dọc sông.

Cùng với Khu đô thị mới An Phú (Đảo Ngọc) đang được triển khai, khu vực hạ lưu Trà Khúc được kỳ vọng hình thành không gian đô thị gắn với mặt nước. Nếu các giải pháp nạo vét, chỉnh trị lòng sông được thực hiện đồng bộ, cảnh quan khu vực có thể tiếp tục được cải thiện, tạo tiền đề hiện thực hóa định hướng lấy sông Trà Khúc làm trục cảnh quan trung tâm, phát triển đô thị ven sông và hướng biển.

Dù vậy, khai thác cảnh quan không thể tách rời yêu cầu bảo vệ môi trường và hệ sinh thái. Một dòng sông chỉ thực sự có sức sống khi nguồn nước được bảo vệ, thủy sinh vật có không gian sinh tồn và nguồn lợi tự nhiên được tái tạo.

Những con cá giống được thả xuống Trà Khúc vì thế không chỉ mang ý nghĩa bổ sung nguồn lợi trước mắt. Nếu được bảo vệ tốt, chúng có thể góp phần hình thành các quần thể mới, duy trì đa dạng sinh học và tạo thêm nguồn lợi cho cộng đồng.

Sự kết hợp giữa tái tạo nguồn lợi, bảo vệ hệ sinh thái và phát huy giá trị cảnh quan sẽ là nền tảng để Trà Khúc vừa giữ được vai trò của một dòng sông sinh thái, vừa trở thành điểm nhấn trong không gian đô thị Quảng Ngãi.