Loài ngoại lai xâm lấn 'phủ bóng' hệ sinh thái Địa Trung Hải

Ngoài khơi Cyprus, giữa vùng biển Địa Trung Hải, thuyền trưởng Pepis đang cẩn thận kiểm tra những chiếc bẫy thử nghiệm. Khi phát hiện hai con cá sư tử mắc bẫy, ông nhẹ nhàng gỡ chúng ra, cắt bỏ những chiếc gai độc, làm sạch rồi cho vào xô.

Xung quanh, mặt biển Địa Trung Hải phẳng lặng như tấm kính. Ít ai ngờ dưới lớp nước yên ả này đang diễn ra những thay đổi mạnh mẽ. Công việc của Pepis là một phần trong nỗ lực của các nhà khoa học nhằm theo dõi và kiểm soát sự lan rộng của các loài ngoại lai xâm lấn, trong đó có cá sư tử.

Sự thay đổi của hệ sinh thái Địa Trung Hải được thúc đẩy bởi nhiệt độ nước biển tăng cao, cùng với hoạt động của Kênh đào Suez - tuyến đường tạo điều kiện để các loài nhiệt đới xâm nhập vùng biển này.

Theo khảo sát do Viện Hàn lâm Khoa học, Văn học và Nghệ thuật Cyprus tổng hợp từ nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc 11 quốc gia, trung bình cứ hai tuần lại có một loài ngoại lai mới xâm nhập Địa Trung Hải. Hiện vùng biển này có hơn 1.000 loài ngoại lai xâm lấn, tăng đáng kể so với chưa đến 800 loài được Cơ quan Môi trường châu Âu ghi nhận trong giai đoạn 2012-2017.

Các chuyên gia cho biết những loài ngoại lai từ biển Đỏ và các vùng biển khác đang cạnh tranh, thậm chí lấn át các loài bản địa, làm thay đổi chuỗi thức ăn và gây sức ép lên ngành thủy sản. Đây cũng là một trong những dấu hiệu rõ nét cho thấy hệ sinh thái Địa Trung Hải đang chịu tác động ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu.

Mối lo ngại càng lớn khi Địa Trung Hải chỉ chiếm khoảng 0,8% diện tích đại dương toàn cầu nhưng là nơi sinh sống của khoảng 18% số loài sinh vật biển trên thế giới.

Ông Periklis Kleitou, nhà khoa học biển tại Phòng thí nghiệm Nghiên cứu Biển và Môi trường (MER) ở Cyprus, cho biết những thay đổi diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt từ năm 2000. Ngày càng nhiều loài ngoại lai sinh sôi và chiếm ưu thế, trong khi các loài bản địa suy giảm.

Cá sư tử là một trong những loài ngoại lai xâm lấn đáng lo ngại nhất. Loài này gần như không có thiên địch tự nhiên tại Địa Trung Hải và tiêu thụ lượng lớn cá, giáp xác bản địa. Tại vùng biển quanh Cyprus, MER đang thử nghiệm các loại bẫy chọn lọc nhằm thu hút cá sư tử và cua xanh, đồng thời cho phép những loài khác thoát ra.

Tại Hy Lạp, hơn 230 loài ngoại lai đã xâm nhập vùng biển nước này trong vài thập kỷ qua. Theo bà Paraskevi Karachle, Giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Biển Hy Lạp, các loài này đang gây nhiều xáo trộn đối với hệ sinh thái.

Ví dụ như cá dìa (rabbitfish), loài này ăn một lượng lớn tảo, khiến nhiều khu vực đáy biển trở nên trơ trụi và cạnh tranh nguồn thức ăn với các loài cá ăn cỏ bản địa. Trong khi đó, cá nóc má bạc (Lagocephalus) là loài ăn thịt có độc tố nguy hiểm đối với con người. Loài cá này tấn công các loài cá khác và được cho là một trong những nguyên nhân khiến sản lượng bạch tuộc giảm. Để kiểm soát số lượng, chính quyền Hy Lạp và Cyprus đã treo thưởng cho ngư dân đánh bắt loài cá nóc này.

Bà Christina Kakoulli, nhà sinh vật học biển tại MER, nhận định các loài ngoại lai xâm lấn đang chiếm lĩnh nhiều khu vực ở Địa Trung Hải, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đa dạng sinh học và kinh tế địa phương.

Trước thực trạng này, các nhà khoa học đang tìm cách kiểm soát và tận dụng những loài ngoại lai thay vì chỉ tìm cách loại bỏ chúng. Một hướng đi là khuyến khích người tiêu dùng sử dụng các loài hải sản mới.

Cá sư tử có thể trở thành nguồn thực phẩm nếu được sơ chế đúng cách và loại bỏ các gai chứa độc tố. Ông Petros Yiangou, đầu bếp hợp tác với MER trong dự án Life Prometheus do Liên minh châu Âu tài trợ, cho biết người tiêu dùng ban đầu còn e ngại, nhưng dần nhận ra loài cá này có thịt thơm ngon, chất lượng tốt.

Dự án Life Prometheus tập trung giảm đánh bắt nhầm cá mập, cá đuối, đồng thời khuyến khích khai thác thương mại các loài ngoại lai xâm lấn. Thị trường tiêu thụ đang dần hình thành tại Lebanon và Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi cua xanh Đại Tây Dương đã có đầu ra thương mại tại Tunisia.

Tại Hy Lạp, các nhà nghiên cứu cũng thử nghiệm phương pháp loại bỏ độc tố trong cá nóc để sản xuất bột cá phục vụ nuôi trồng thủy sản. Một số nghiên cứu khác đang tìm hiểu khả năng sử dụng các loài ngoại lai trong sản xuất mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, đồ da và dược phẩm giảm đau.

Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng việc tìm ra giá trị kinh tế cho những loài ngoại lai xâm lấn vẫn không thể thay thế việc giám sát lâu dài. Sự lan rộng của các loài này chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố, từ nhiệt độ nước biển, dòng hải lưu đến hoạt động của con người.

“Biển cả rất phức tạp. Có quá nhiều biến số cùng tương tác với nhau tại một thời điểm”, ông Kleitou nhận định.