Mưa nhiều cuối vụ: cảnh báo lem lép hạt lúa

Mưa nhiều cuối vụ: cảnh báo lem lép hạt lúa

Khi mưa nhiều vào giai đoạn trổ và chín, nguy cơ lem lép hạt tăng cao rõ rệt — không phải do trời “trừng phạt”, mà vì ẩm độ cao tạo điều kiện thuận lợi cho nấm gây bệnh xâm nhập qua hoa, bao phấn và hạt non. Đây là thời điểm nhạy cảm nhất: cây yếu, vỏ hạt chưa cứng, lại bị ướt liên tục → dễ nhiễm, dễ lan, dễ giảm năng suất thực thu.

Vì sao mưa nhiều cuối vụ làm tăng rủi ro lem lép hạt?

• Độ ẩm cao kéo dài (đặc biệt khi có mưa phùn, sương mù buổi sáng) giúp bào tử nấm Bipolaris oryzae, Fusarium spp.… nảy mầm mạnh, xâm nhập qua các vết nứt tự nhiên trên bao phấn, đầu nhụy hoặc lớp biểu bì hạt đang phơi màu.
• Cây thiếu ánh sáng → quang hợp kém → tích lũy chất khô thấp → hạt lép nhiều hơn, đồng thời khả năng đề kháng suy giảm.
• Mưa làm rửa trôi phấn, gây thụ phấn bất thường, kết hợp với nấm gây thối nhụy, thối bao phấn → hạt không hình thành hoặc lép ngay từ đầu.

Dấu hiệu nhận biết lem lép hạt

• Trên ruộng: xuất hiện những bông lúa có nhiều hạt trắng đục, teo nhỏ, không đầy no, đặc biệt tập trung ở đầu bông hoặc giữa bông.
• Khi bóp nhẹ hạt lép: mềm nhũn, không đàn hồi, có thể thấy vệt nâu xám hoặc xám tro ở phần cuống hạt.
• Nếu cắt ngang hạt lép dưới kính lúp: bên trong không có phôi rõ ràng, phần nội nhũ bị tiêu biến, thay bằng mô nấm sợi trắng xám.
• Lưu ý: phân biệt với lép do thiếu dinh dưỡng (hạt lép đều cả bông, màu vàng nhạt, cứng nhưng rỗng) hoặc do đổ ngã (lép tập trung ở phần ngọn bông bị dập).

Cách xử lý và phòng ngừa thực chiến

Trước khi mưa kéo dài (phòng chủ động)

• Bón đủ kali và lân trước trổ 7–10 ngày

  → Giúp cây cứng cây, vỏ hạt dày hơn, giảm thấm nước và tăng sức chống chịu nấm. Tránh bón thừa đạm lúc này — làm cây mềm, lá rậm, ẩm độ ruộng cao hơn.

• Kiểm tra mật độ rầy nâu, sâu cuốn lá trước trổ

  → Rầy hút nhựa làm cây suy yếu, tạo “cửa” cho nấm xâm nhập; sâu cuốn lá gây tổn thương lá đòng → giảm quang hợp → hạt lép tăng. Nếu phát hiện sớm, xử lý ngay bằng thuốc nhóm imidacloprid, thiamethoxam (rầy) hoặc chlorfenapyr, emamectin benzoate (sâu), theo hướng dẫn địa phương.

• Đảm bảo thoát nước tốt

  → Không để ruộng ngập úng trong suốt giai đoạn trổ – chín. Làm rãnh thoát nước sâu hơn mức mặt ruộng ít nhất 15–20 cm.

Khi đang mưa hoặc sau mưa kéo dài

• Ngừng bón phân đạm và phun thuốc trừ sâu không cần thiết

  → Tránh kích thích sinh trưởng thêm, làm cây yếu hơn. Chỉ phun thuốc khi xác định rõ có dấu hiệu bệnh lem lép mới xuất hiện.

• Phun phòng nấm nếu trời âm u kéo dài ≥3 ngày liền trước/during trổ

  → Dùng thuốc nhóm azol (như triadimefon, tebuconazole) hoặc strobilurin (azoxystrobin, trifloxystrobin) kết hợp đồng + mancozeb — giúp bao phủ bảo vệ hoa và hạt non. Phun vào buổi chiều mát, khi gió nhẹ, tránh phun lúc đang mưa hoặc trước mưa 2 giờ.

• Sau mưa lớn, kiểm tra ruộng 2–3 ngày tiếp theo

  → Nếu thấy xuất hiện vết nâu trên bao phấn, đầu nhụy hoặc hạt non bắt đầu trắng đục → phun lại lần 2, ưu tiên nhóm thuốc có tính hệ thống và bám dính tốt.

Câu hỏi thường gặp

1. Có nên phun thuốc trừ nấm khi chưa thấy lem lép, chỉ thấy trời mưa nhiều?
→ Nên phun phòng nếu ruộng đã trổ 10–30%, đặc biệt khi cây tốt, lá rậm, ruộng kín và dự báo mưa kéo dài ≥3 ngày. Phòng lúc này hiệu quả hơn chữa sau khi bệnh đã xuất hiện.

2. Lem lép do nấm có lây sang ruộng khác không?
→ Không lây trực tiếp như rầy nâu, nhưng bào tử nấm phát tán qua gió, nước mưa từ ruộng bệnh sang ruộng khỏe — nhất là khi ruộng gần nhau, cùng thời điểm trổ. Vì vậy, khuyến cáo phun đồng loạt trong vùng.

3. Có thể dùng vôi bột hoặc thuốc gốc đồng để phòng lem lép không?
→ Vôi bột không có tác dụng lên nấm gây lem lép. Thuốc gốc đồng (như copper oxychloride) chỉ có hiệu lực hạn chế, chủ yếu dùng cho bệnh đạo ôn hay thối rễ — không thay thế được thuốc đặc trị nấm gây lem lép. Cần chọn đúng nhóm hoạt chất theo khuyến cáo.

Nông dân nên tham khảo thêm cán bộ khuyến nông hoặc chuyên gia địa phương trước khi áp dụng các biện pháp trên.