Mô hình IPHM trên lúa giúp tăng lợi nhuận hơn 5,3 triệu đồng/ha

Ngày 28/8, Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phía Nam tổ chức tổng kết mô hình Quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM) trên lúa tại ấp Thủy Tây, xã Thạnh Hóa, tỉnh Tây Ninh.

Mô hình được triển khai trên diện tích 5 ha trong vụ hè thu 2026, từ tháng 6 đến tháng 9, sử dụng giống lúa OM18. Ruộng áp dụng IPHM gieo sạ 100 kg giống/ha, trong khi ruộng nông dân ngoài mô hình gieo sạ 140 kg/ha. Quy trình còn kết hợp sử dụng phân hữu cơ vi sinh, giảm lượng phân đạm, quản lý nước, trồng hoa trên bờ ruộng và theo dõi hệ sinh thái để quyết định biện pháp quản lý sinh vật gây hại.

Theo ThS. Huỳnh Thị Ngọc Diễm, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phía Nam, IPHM được phát triển trên nền tảng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), nhưng phạm vi tiếp cận rộng hơn.

“IPHM ngoài kiểm soát dịch hại còn hướng đến nâng cao sức khỏe giống và đất, qua đó nâng cao sức khỏe cây trồng”, bà Diễm cho biết. Chương trình đặt trọng tâm vào 6 nguyên tắc gồm đất khỏe, cây khỏe, đầu tư thông minh, bảo vệ môi trường sinh thái, giám sát đồng ruộng, nông dân chuyên nghiệp và có trách nhiệm.

Theo dõi hệ sinh thái trước khi quyết định phun thuốc

Cùng với xây dựng mô hình, Trung tâm tổ chức tập huấn cho 50 nông dân trong và ngoài mô hình. Chương trình được chia thành 7 đợt theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, giúp người tham gia nhận diện sinh vật gây hại, sinh vật có ích và lựa chọn biện pháp xử lý trên cơ sở phân tích hệ sinh thái đồng ruộng.

Kết quả theo dõi cho thấy ruộng IPHM và ruộng nông dân đều xuất hiện sâu cuốn lá nhỏ, rầy nâu cùng một số bệnh hại. Tuy nhiên, diễn biến sâu hại và thiên địch giữa hai ruộng có sự khác biệt.

Ở giai đoạn 42-49 ngày sau sạ, mật số rầy nâu trên ruộng IPHM được ghi nhận từ 30-63 con/m²; trong khi ruộng ngoài mô hình có thời điểm ghi nhận 1.500 con/m². Đến giai đoạn 63-70 ngày sau sạ, mật số thiên địch trên ruộng IPHM đạt 57-82 con/m², trong khi ruộng ngoài mô hình chỉ đạt cao nhất 14 con/m² ở khoảng thời gian này.

Báo cáo ghi nhận ruộng ngoài mô hình đã xử lý thuốc trừ sâu 3 lần trong giai đoạn đẻ nhánh và đòng trổ, trong khi ruộng IPHM không phải xử lý thuốc đối với sâu, rầy trong suốt vụ. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa ruộng IPHM hoàn toàn không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Ở giai đoạn lúa trổ, do thời tiết bất lợi, cả hai ruộng đều xử lý thuốc trừ bệnh 2 lần để phòng lem lép hạt.

Một nội dung đáng chú ý khác là thí nghiệm giả lập mức độ gây hại của sâu cuốn lá nhỏ bằng cách cắt một phần diện tích lá lúa.

Ở giai đoạn đẻ nhánh, các mức cắt 25%, 50% và 75% diện tích lá không làm năng suất giảm đi so với nghiệm thức không cắt lá. Ở giai đoạn đòng, mức cắt 25% diện tích lá cũng chưa ảnh hưởng đến năng suất, chỉ ở mức cắt 50% và 75% diện tích lá, năng suất mới giảm.

Kết quả này cho thấy cây lúa có khả năng phục hồi nhất định tùy giai đoạn sinh trưởng và mức độ tổn thương. Vì vậy, việc sử dụng thuốc cần dựa trên thực tế đồng ruộng, mức độ gây hại và khả năng phục hồi của cây, thay vì phun thuốc theo định kỳ hoặc ngay khi vừa phát hiện sâu.

Lợi nhuận tăng hơn 5,3 triệu đồng/ha

Hiệu quả của mô hình được thể hiện rõ qua năng suất và chi phí sản xuất. Ruộng IPHM đạt năng suất thực tế 7,85 tấn/ha, cao hơn 0,49 tấn/ha so với ruộng ngoài mô hình, đạt 7,36 tấn/ha. Với cùng mức giá bán 6.500 đồng/kg, tổng thu tương ứng đạt hơn 51 triệu đồng/ha và 47,84 triệu đồng/ha.

Tổng chi phí sản xuất của ruộng IPHM khoảng 13,89 triệu đồng/ha, thấp hơn 2,1 triệu đồng/ha so với ruộng ngoài mô hình. Trong đó, chi phí giống giảm 560.000 đồng/ha, chi phí thuốc bảo vệ thực vật giảm 2,21 triệu đồng/ha và chi phí bơm nước giảm 200.000 đồng/ha. Ngược lại, chi phí phân bón của ruộng IPHM cao hơn 853.000 đồng/ha do có sử dụng phân hữu cơ vi sinh.

Sau khi trừ chi phí, lợi nhuận ruộng IPHM đạt hơn 37,1 triệu đồng/ha, trong khi ruộng ngoài mô hình đạt hơn 31,8 triệu đồng/ha. Chênh lệch lợi nhuận giữa hai mô hình hơn 5,3 triệu đồng/ha.

Các thí nghiệm về dinh dưỡng cũng cho thấy khả năng giảm lượng phân đạm. Với cùng lượng giống sạ 100 kg/ha và kết hợp 200 kg/ha phân hữu cơ vi sinh, các nghiệm thức sử dụng 60 và 80 kg N/ha cho năng suất thực tế không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với mức 100 kg N/ha. Kết quả này cho thấy trong điều kiện thí nghiệm, lượng đạm có thể giảm từ 20-40kg N/ha mà chưa làm giảm năng suất có ý nghĩa thống kê.

Theo bà Huỳnh Thị Ngọc Diễm, kết quả mô hình cho thấy việc giảm giống, giảm phân đạm và hạn chế những lần phun thuốc chưa cần thiết đã giúp giảm chi phí, tăng lợi nhuận, đồng thời góp phần bảo vệ sức khỏe người sản xuất và hệ sinh thái đồng ruộng. Trung tâm mong muốn nông dân tiếp tục áp dụng IPHM trong những vụ sản xuất tiếp theo và địa phương từng bước nhân rộng chương trình trên các cây trồng phù hợp.

Theo báo cáo tổng kết của Trung tâm, nông dân tham gia mô hình và tham gia khóa tập huấn về IPHM đã từng bước thay đổi nhận thức về hệ sinh thái ruộng lúa, sử dụng phân bón hợp lý hơn và nâng cao ý thức sử dụng thuốc bảo vệ thực vật an toàn, hiệu quả. Trung tâm cũng đề xuất tiếp tục chuyển giao IPHM tại địa phương, gắn với định hướng phát triển vùng lúa chất lượng cao, phát thải thấp.