Mỗi tiểu vùng cần một kịch bản nguồn nước

Trước tình hình dự báo có thể xuất hiện El Nino mạnh, Báo Nông nghiệp và Môi trường có cuộc trao đổi với Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập về sinh thái đồng bằng sông Cửu Long về những tác động tiềm tàng và cách ứng phó.

Thưa ông, hiện tượng El Nino 2026-2027 được dự báo có cường độ mạnh, có thể tương đương với đợt 2015-2016. Liệu đợt El Nino này có thể ảnh hưởng đến ĐBSCL như thế nào?

Đối với vùng Mekong, khi nào khí hậu thuộc giai đoạn El Nino thì có thời tiết nắng nóng và ít mưa. Các đợt El Niño mạnh thường làm gia tăng khả năng thiếu mưa trên lưu vực Mê Công.

Hiện nay lưu vực sông Mekong và ĐBSCL đang bước vào mùa mưa và mùa lũ hàng năm. Do El Nino đang hiện diện và có thể có El Nino cực đoan kỷ lục diễn ra từ tháng 11/2026 đến 1/2027 (đầu mùa mưa), có thể kỳ vọng rằng: Mùa mưa năm nay sẽ ít mưa trên toàn lưu vực Mekong (Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Campuchia) và tại ĐBSCL. Đầu mùa khô 2027, thời tiết nắng nóng sẽ gay gắt. Thêm vào đó, với sự vận hành của các đập thủy điện Mekong, có thể dự báo tình hình ĐBSCL như sau:

Mùa lũ năm nay có nguy cơ sẽ về muộn và thấp. Thông thường mực nước mùa lũ bắt đầu vào đầu tháng 7 dương lịch, đạt đỉnh tháng 10, bắt đầu hạ thấp đến cuối tháng 12 chuyển sang mùa khô. Tuy nhiên trong những năm El Nino mạnh xảy ra ngay trong mùa mưa thì vào đầu mùa mưa các hồ thủy điện sẽ tăng cường tích nước vào hồ, đến khi các hồ đầy nước không còn tích được thì mới cho nước đi qua, làm cho nước về ĐBSCL rất chậm. Mùa lũ thấp và muộn năm nay sẽ ảnh hưởng đến vùng đầu nguồn, đặc biệt các sinh kế dựa vào mùa lũ như nuôi cá trên đồng, hoạt động du lịch mùa nước nổi. Phù sa và cát sẽ về ít do dòng chảy yếu không tải nổi cát và phù sa.

Mùa khô 2027 có nguy cơ diễn biến gay gắt. Với dự báo El Nino mạnh kỷ lục trong 75 năm thì mùa khô năm sau hạn-mặn sẽ gay gắt đối với ĐBSCL. Tác động đối với ĐBSCL cần chia làm 2 vùng khác nhau: Vùng Cửa sông Cửu Long tức là vùng ven biển phía đông từ Tiền Giang cũ, qua Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng. Mặn sẽ thọc sâu vào nội địa theo các cửa sông Cửu Long có thể bằng với mùa khô 2016 (khoảng 90-100km).

Vùng bán đảo Cà Mau gồm Bạc Liêu cũ, Cà Mau, một phần Kiên Giang. Đây là vùng nhận rất ít hoặc không có nước từ sông Hậu mà chủ yếu là nước mưa. Với tình hình dự báo mùa mưa ít nước và mùa khô nắng hạn lịch sử thì vùng này sẽ là vùng ảnh hưởng nặng nề nhất.

Có thể sẽ có sụt lún đất nghiêm trọng trong các vùng ngọt hóa. Cụ thể tại 2 vùng ngọt hóa là Gò Công thuộc Tiền Giang cũ và Trần Văn Thời thuộc Cà Mau. Nơi đây đã xảy ra sụt lún đất bề mặt khoảng hơn 1000 điểm mỗi nơi, gây hư hại đường xá nhà cửa. Hiện tượng này đã xảy ra hai lần vào mùa khô 2020 và 2024 trong những năm El Nino nắng hạn cực đoan.

*Dự báo mùa khô năm 2026-2027 có thể rất gay gắt, tương đương mới đợt hạn hạn khốc liệt năm 2015-2016. Vậy cần chủ động ứng phó ra sao thưa ông> *

Vì diễn biến tình hình mùa mưa năm nay (2026) và mùa khô năm sau (2027) có thể gay gắt như mùa mưa 2015 và mùa khô 2016, thậm chí có thể hơn, việc ứng phó cần được xây dựng riêng cho từng tiểu vùng, dựa trên đặc điểm nguồn nước, hạ tầng và sinh kế.

Vùng đầu nguồn ĐBSCL ở Tứ Giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười. Vì mùa lũ năm nay sẽ về muộn và ở mức thấp, người dân nên cẩn trọng khi đầu tư tiến hành các hoạt động sinh kế dựa vào mùa lũ (nuôi cá trên đồng, du lịch mùa nước nổi, mua sắm ngư cụ đánh bắt cá mùa lũ) để tránh thiệt hại.

Đối với vùng cửa sông Cửu Long, cần nhìn lại Từ kinh nghiệm 2016 và 2020 để có giải pháp chủ động. Mùa khô 2016 khi hạn mặn xảy ra gay gắt lần đầu tiên chưa có kinh nghiệm, vùng này đã bị thiệt hại khoảng 160.000 ha lúa trong mùa khô. Đến mùa khô 2020, các tỉnh ven biển đã có kinh nghiệm né mặn bằng cách dời lịch canh tác lên sớm 2 tuần hoặc 1 tháng để thu hoạch sớm trước khi hạn mặn đến. Do đó đối với vùng này, việc nên làm là: dời lịch canh tác lên sớm để né mặn, như cách làm năm 2020 và không nên chỉ dựa vào ngăn mặn, vì trong trường hợp cực đoan như thế này, ngăn mặn cũng chỉ được đến cuối tháng 1/2027, sau đó thì không còn tác dụng vì được mặn từ biển vào thì bên trong cũng không còn nước ngay từ đầu mùa khô.

Vùng bán đảo Cà Mau có nguồn nước ngọt chủ yếu là nước mưa và sẽ thất thoát nhanh trong mùa khô gay gắt 2027 nên việc cần làm là tích cực trữ nước ngọt ngay từ đầu mùa mưa năm nay trong các ao, mương, kênh; cần biết rõ rằng nếu El Nino kỷ lục 75 năm diễn ra thì mọi biện pháp chống hạn đều là vô ích do đó, cần tránh đầu tư xuống giống trong mùa khô này để tránh thiệt hại.

Bên trong các vùng ngọt hóa đặc biệt là 2 vùng Gò Công và Trần Văn Thời có thể sẽ sụt lún đất hàng ngàn điểm như đã từng xảy ra 2 lần trước.

Vì vậy kiến nghị, các vùng này mở ra vào mùa khô năm nay để nhận nước mặn vào giữ ẩm, tránh sụt lún đất, hư hại đường xá nhà cửa. Về lâu dài, các vùng này nên được trả lại điều kiện tự nhiên mặn ngọt luân phiên theo mùa như trước khi ngọt hóa, theo tinh thần thuận thiên, tôn trọng quy luật tự nhiên theo Nghị quyết số 120/NQ - CP của Chính phủ: Về phát triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu và Kết luận 26 -KL/TW ngày 24/4/2026 của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) giai đoạn 2026 - 2035. Việc duy trì ngọt hóa quanh năm tại một số khu vực có thể ngày càng khó khăn và cần được đánh giá lại trong điều kiện khí hậu, nguồn nước đã thay đổi. Chính phủ nên có chương trình hỗ trợ người dân và các địa phương chuyển đổi hệ thống canh tác cho các vùng này để thích ứng vì người dân không đủ nguồn lực để tự mình thay đổi.

*Nước sinh hoạt là vấn đề quan trọng đối với người dân thì cần ứng phó ra sao, thưa ông? *

Trong những năm khô hạn cực đoan thế này, vấn đề nước sinh hoạt cho vùng ven biển cần được ưu tiên hàng đầu. Các địa phương cần tích cực chuẩn bị ngay từ bây giờ hoặc muộn nhất là vào giữa mùa mưa khoảng tháng 10/2026 trước khi giai đoạn El Nino kỷ lục dự kiến từ tháng 11/2026.

Vấn đề nước sinh hoạt cho vùng ven biển cần được Chính phủ và các tỉnh ưu tiên đầu tư vì tình hình hình El Nino cực đoan có vẻ đã và đang lặp lại với chu kỳ khoảng 4-7 năm và sẽ còn tiếp diển. Nước cho nhu cầu sinh hoạt của người dân cần được đầu tư riêng, không nhập chung với đầu tư các công trình thủy lợi vì nước bên trong các cống ngăn mặn ô nhiễm nghiêm trọng. Ngoài ra, nước cho sinh hoạt cũng không nên dựa vào khai thác nước ngầm vì khai thác nước ngầm đang gây ra sụt lún đồng bằng rất nhanh và mực nước ngầm cũng đang hạ thấp nhanh.

Xin cám ơn ông về cuộc trò chuyện này.