Nên trồng xen canh những loại cây nào?

Nên trồng xen những cây bổ trợ nhau, ít cạnh tranh: khác nhau về chiều cao và tầng rễ (cây cao – cây thấp, rễ sâu – rễ nông), khác nhau về nhu cầu ánh sáng (cây ưa sáng – cây chịu bóng), khác thời gian sinh trưởng (cây ngắn ngày xen cây dài ngày giai đoạn kiến…

Nên trồng xen những cây bổ trợ nhau, ít cạnh tranh: khác nhau về chiều cao và tầng rễ (cây cao – cây thấp, rễ sâu – rễ nông), khác nhau về nhu cầu ánh sáng (cây ưa sáng – cây chịu bóng), khác thời gian sinh trưởng (cây ngắn ngày xen cây dài ngày giai đoạn kiến thiết), không cùng ký chủ sâu bệnh, và tốt nhất có cây họ đậu để bổ sung đạm. Ví dụ phổ biến: cà phê xen sầu riêng, bơ, mắc ca, hồ tiêu (bố trí hợp lý); cây lâu năm kiến thiết xen đậu, bắp, rau màu, chuối; bắp xen đậu; sắn xen lạc, đậu. So với độc canh, xen canh đa dạng thu nhập, giảm rủi ro, tận dụng đất, cải tạo đất, nhưng khó chăm sóc, cơ giới hóa hơn và dễ cạnh tranh nếu bố trí sai.

Nguyên tắc chọn cây trồng xen

Khác tầng tán: cây cao làm tầng trên, cây thấp tầng dưới (ví dụ sầu riêng – cà phê).
Khác tầng rễ: tránh tranh nước, dinh dưỡng ở cùng tầng đất.
Nhu cầu ánh sáng bổ sung: cây chịu bóng dưới cây ưa sáng.
Không chung sâu bệnh chính: tránh xen cây cùng bị một loại tuyến trùng, nấm rễ nặng.
Có cây cải tạo đất: cây họ đậu cố định đạm.
Thời vụ, chăm sóc không mâu thuẫn: lịch tưới, bón, phun thuốc phù hợp.
Có thị trường tiêu thụ cho cây xen.

Một số mô hình xen canh phổ biến

Cây lâu năm xen cây lâu năm

Cà phê xen sầu riêng, bơ, mắc ca: cây xen làm che bóng, chắn gió, tăng thu nhập; cần giảm mật độ cà phê, bố trí khoảng cách hợp lý.
Cà phê xen hồ tiêu: tiêu trồng trên bờ lô hoặc trụ sống; chú ý tuyến trùng, chế độ nước.
Cây ăn trái nhiều tầng (ví dụ dừa – ca cao, cây có múi – chuối giai đoạn đầu).

Cây lâu năm (giai đoạn kiến thiết) xen cây ngắn ngày

Xen đậu, lạc, bắp, rau màu, chuối, đu đủ giữa hàng cây lâu năm còn nhỏ → có thu nhập sớm, giữ ẩm, hạn chế cỏ.
Khi cây chính khép tán thì giảm dần cây xen.

Cây ngắn ngày xen nhau

Bắp xen đậu: đậu bổ sung đạm, bắp tận dụng không gian cao.
Sắn xen lạc, đậu: giảm xói mòn, tăng thu nhập.
Rau xen cây xua đuổi côn trùng (hành, tỏi, ngò, cúc vạn thọ).

Ưu điểm và nhược điểm so với độc canh

Tiêu chí	Xen canh	Độc canh
Thu nhập	Đa dạng, nhiều nguồn	Phụ thuộc một cây
Rủi ro giá, thời tiết	Giảm	Cao hơn
Sử dụng đất, ánh sáng	Hiệu quả hơn	Kém hơn
Sâu bệnh	Có thể giảm (đa dạng sinh học) hoặc tăng nếu chọn sai cây	Dễ bùng phát diện rộng
Cải tạo đất	Tốt hơn (nếu có cây họ đậu, che phủ)	Đất dễ kiệt
Chăm sóc, cơ giới hóa	Phức tạp	Đơn giản, dễ cơ giới
Kỹ thuật	Đòi hỏi cao hơn	Đơn giản hơn

Sai lầm thường gặp

Trồng xen quá dày, cây xen che nắng cây chính.
Xen cây cùng nhiễm một loại bệnh rễ.
Không tính phân bón cho cả hai cây.
Phun thuốc cho cây này nhưng không đảm bảo thời gian cách ly cho cây kia.

Câu hỏi thường gặp

Trồng xen có làm giảm năng suất cây chính không? Nếu bố trí hợp lý thì ảnh hưởng ít, tổng thu nhập trên diện tích tăng. Bố trí sai (quá dày, chọn cây không hợp) sẽ làm giảm năng suất cây chính.

Nên trồng xen cây gì trong vườn sầu riêng mới trồng? Thường xen chuối (che bóng tạm), cây họ đậu, rau màu ngắn ngày; tránh cây cao, tán rộng tranh sáng với sầu riêng non.

Độc canh có lợi gì? Dễ chăm sóc, dễ cơ giới hóa, dễ đạt sản lượng lớn đồng nhất; phù hợp khi có thị trường ổn định và quản lý tốt rủi ro.

Khi áp dụng, bà con nên tham khảo thêm cán bộ khuyến nông hoặc chuyên gia tại địa phương.