Ngành cà phê tìm ‘lá chắn’ trước rủi ro khí hậu

Nhiều rủi ro khí hậu

Nhiều năm nay, ông Phan Văn Hợp, nông dân trồng cà phê tại xã Ia Grai, tỉnh Gia Lai, thuộc chuỗi cung ứng của Công ty TNHH Atlantic Commodities Việt Nam (ACOM), đã thay đổi cách canh tác theo hướng nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu (CSA). Ông trồng xen cây ăn quả, che phủ đất, sử dụng phân bón hợp lý và áp dụng nhiều biện pháp nhằm giảm tác động của thời tiết cực đoan.

Dù vậy, vụ cà phê vừa qua vẫn cho thấy những nỗ lực thích ứng chưa thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Lượng mưa cao hơn trung bình nhiều năm đúng vào giai đoạn ra hoa và phát triển quả khiến hoa rụng nhiều, sâu bệnh gia tăng, việc thu hoạch gặp khó khăn. Theo ông Hợp, những năm mưa lớn có thể làm năng suất giảm khoảng 20 - 30%, còn hạn hán nghiêm trọng có thể khiến sản lượng giảm tới 30 - 50%. Chính vì vậy, ngoài các biện pháp kỹ thuật, ông mong muốn có thêm những công cụ giúp gia đình có thể nhanh chóng khôi phục sản xuất khi thiên tai xảy ra.

Câu chuyện của ông Hợp cũng phản ánh kết quả nghiên cứu được bà Nguyễn Thị Mai Hương, Trung tâm Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế, trình bày tại Cuộc họp Nhóm Công tác Cấp cao (HWG) về bảo hiểm chỉ số thời tiết, Dự án quản lý rủi ro khí hậu cho ngành cà phê Việt Nam tổ chức ngày 4/9/2026 tại TP.HCM.

Bà Hương cho biết, kết quả khảo sát 404 hộ trồng cà phê tại Đắk Lắk, Gia Lai và Lâm Đồng cho thấy hạn hán và mưa lớn hiện là hai rủi ro khí hậu lớn nhất. Khoảng 70% số hộ được khảo sát từng chịu tác động của hạn hán, gần 67% chịu ảnh hưởng của mưa lớn, với mức giảm năng suất trung bình lần lượt là 13,5% và 12,3%.

Theo bà Mai Hương, người trồng cà phê đã chủ động áp dụng nhiều thực hành nông nghiệp thông minh thích ứng với khí hậu như quản lý nước, che phủ đất, trồng xen và quản lý dịch hại tổng hợp. Mức độ áp dụng CSA đạt trung bình khoảng 59,1%. Tuy nhiên, khả năng thích ứng vẫn chưa đồng đều giữa các nhóm nông hộ. Những hộ quy mô nhỏ, thu nhập thấp và đồng bào dân tộc thiểu số vẫn gặp nhiều hạn chế về vốn, thông tin và khả năng tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ.

Theo bà, trong bối cảnh các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng lớn, chỉ dựa vào các giải pháp kỹ thuật sẽ chưa đủ. Quản lý rủi ro khí hậu cần được tiếp cận theo hướng toàn diện hơn, kết hợp giữa các biện pháp thích ứng trong sản xuất với những công cụ tài chính giúp nông dân phục hồi sau thiên tai.

Ông Mai Văn Thành, Điều phối dự án quản lý rủi ro khí hậu cho ngành cà phê Việt Nam, chia sẻ, biến đổi khí hậu tác động mạnh nhất đến các hộ sản xuất quy mô nhỏ, bởi chỉ một biến động nhỏ về thời tiết cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, thu nhập và sinh kế. Không chỉ vậy, những tác động này còn lan rộng tới toàn bộ chuỗi giá trị cà phê.

"Muốn xây dựng một chuỗi cà phê bền vững thì trước hết cần bảo vệ người trồng cà phê, đặc biệt là các hộ sản xuất nhỏ", ông Thành nói. Theo ông, dự án không chỉ hướng tới việc giới thiệu một sản phẩm bảo hiểm mà còn triển khai đào tạo, truyền thông, nâng cao nhận thức về rủi ro khí hậu, giúp người dân chủ động ứng phó trong sản xuất. Khi xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan theo điều kiện của chương trình, người dân sẽ được chi trả bảo hiểm để giảm thiểu thiệt hại kinh tế và ổn định sinh kế.

Cần thêm "lớp đệm" để phục hồi sau thiên tai

Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng điều quan trọng nhất vẫn là xây dựng nền sản xuất cà phê thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo ông Mạnh, trong rất nhiều giải pháp quản lý rủi ro, bảo hiểm chỉ là một công cụ hỗ trợ. Điều cốt lõi vẫn là giúp người dân canh tác thích ứng với điều kiện thời tiết cực đoan. Tuy nhiên, khi thiên tai vượt quá khả năng chống chịu của người sản xuất thì bảo hiểm có thể trở thành một "lớp đệm" tài chính quan trọng.

Ông cũng lưu ý, trong bối cảnh thời tiết cực đoan ngày càng rõ nét, các sản phẩm bảo hiểm cần tiếp tục được hoàn thiện. Chẳng hạn, việc xác định mức chi trả chỉ dựa trên lượng mưa bình quân có thể chưa phản ánh đầy đủ thiệt hại thực tế khi mưa phân bố bất thường hoặc hạn kéo dài. Theo ông, đây là những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu để sản phẩm bảo hiểm sát hơn với thực tiễn sản xuất.

Một hướng tiếp cận khác được ông Mạnh đề xuất là nghiên cứu cơ chế Nhà nước tham gia mua bảo hiểm cho người dân thay vì chỉ hỗ trợ khôi phục sản xuất sau thiên tai như hiện nay. Cách làm này có thể giúp rút ngắn thời gian xác minh thiệt hại, đồng thời tạo điều kiện để người dân nhận hỗ trợ nhanh hơn khi xảy ra rủi ro.

Ở góc độ chính sách, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng bảo hiểm nông nghiệp không phải để người dân chờ nhận hỗ trợ khi gặp rủi ro, mà là công cụ giúp sản xuất có trách nhiệm hơn và tạo sinh kế bền vững cho các hộ sản xuất quy mô nhỏ.

Theo bà Yến, những kết quả nghiên cứu của dự án sẽ là cơ sở quan trọng để cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách. Đáng chú ý, cây cà phê đang được đưa vào danh mục được hỗ trợ bảo hiểm trong thời gian tới, mở ra cơ hội gắn kết các kết quả nghiên cứu với chính sách của Nhà nước để triển khai trên phạm vi rộng hơn.

Bà cũng cho rằng để mở rộng bảo hiểm nông nghiệp, không thể chỉ dựa vào từng hộ nông dân tham gia riêng lẻ mà cần gắn với mô hình liên kết chuỗi giá trị, phát huy vai trò của hợp tác xã trong việc đứng ra tổ chức tham gia bảo hiểm cho các thành viên. Đồng thời, cần nghiên cứu kết nối bảo hiểm với tín dụng xanh và sự tham gia của các tổ chức tín dụng để tạo thêm nguồn lực cho phát triển vùng nguyên liệu bền vững.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Phi Hùng, Phó Giám đốc phụ trách Nông nghiệp bền vững của Detech Coffee, rủi ro khí hậu không chỉ là câu chuyện của cà phê Robusta ở Tây Nguyên. Hiện khu vực Tây Bắc đã có hơn 50.000 ha cà phê Arabica - loại cây rất nhạy cảm với biến động thời tiết do được trồng ở vùng núi cao và phụ thuộc chủ yếu vào điều kiện tự nhiên.

Những năm gần đây, nắng nóng kéo dài, mưa lớn và đặc biệt là sương muối đã ảnh hưởng đáng kể đến năng suất. Nếu xảy ra sương muối khi nhiệt độ xuống dưới 0°C, cây có thể bị thiệt hại rất nặng, thậm chí mất trắng và phải mất 2 - 3 năm mới phục hồi.

Theo ông Hùng, bên cạnh các giải pháp nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo hiểm chỉ số thời tiết là công cụ quan trọng giúp nông dân có thêm nguồn lực tái đầu tư sau thiên tai. Điểm khác biệt của loại hình bảo hiểm này là chi trả dựa trên các chỉ số thời tiết đã được xác định trong hợp đồng, không phải giám định thiệt hại trên từng vườn cây, qua đó giúp quá trình chi trả nhanh chóng và minh bạch hơn.