Nghiêm túc với bệnh viêm não Nhật Bản sau ca tử vong ở Thanh Hóa

Căn nhà nhỏ tại tổ dân phố Tân Dân, phường Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa những ngày đầu tháng 5 phủ kín không khí tang thương sau sự ra đi của cháu N.T.T.L., 14 tuổi. Từ những biểu hiện tưởng như cảm cúm thông thường như sốt cao, đau đầu, nôn ói, mệt mỏi, bệnh diễn tiến rất nhanh sang rối loạn ý thức, tăng trương lực cơ rồi suy đa tạng. Dù được điều trị tích cực tại Bệnh viện Nhi Thanh Hóa với thở máy và thuốc vận mạch liều cao, bệnh nhi vẫn không qua khỏi. Kết quả xét nghiệm xác định cháu dương tính với viêm não Nhật Bản bằng phương pháp Mac-Elisa. Điều đáng chú ý, bệnh nhân chưa được tiêm vaccine phòng bệnh. Theo các chuyên gia, viêm não Nhật Bản là bệnh do virus gây ra và lây truyền chủ yếu qua muỗi Culex. Virus tồn tại trong tự nhiên thông qua chu trình muỗi - động vật - người. Trong đó, heo được xem là vật chủ "khuếch đại" virus nguy cơ lớn nhất. Bệnh xuất hiện phổ biến ở nhiều quốc gia châu Á, đặc biệt tại các vùng có canh tác lúa nước kết hợp chăn nuôi. Tại Việt Nam, điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm cùng tập quán chăn nuôi heo gần khu dân cư khiến nguy cơ lưu hành virus luôn hiện hữu. Trên người, viêm não Nhật Bản được đánh giá là một trong những bệnh nhiễm trùng thần kinh trung ương nguy hiểm nhất. Ước tính mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 68.000 ca mắc với hàng chục nghìn trường hợp tử vong. Trẻ em dưới 14 tuổi là nhóm dễ mắc bệnh nhất. Điều đáng lo ngại là triệu chứng ban đầu của bệnh khá giống cảm cúm thông thường nên dễ bị bỏ qua. Người bệnh có thể sốt cao đột ngột, đau đầu, buồn nôn, nôn khan, lờ đờ, mệt mỏi. Sau 2 - 3 ngày, bệnh có thể nhanh chóng chuyển nặng với co giật, rối loạn ý thức, hôn mê, tổn thương thần kinh trung ương. Các bác sĩ cảnh báo, tỷ lệ tử vong của bệnh có thể lên tới 10 - 30%. Ngay cả những trường hợp qua khỏi, khoảng một nửa vẫn phải sống chung với các di chứng thần kinh nặng nề như bại liệt, chậm phát triển trí tuệ, rối loạn vận động hoặc động kinh kéo dài. Không chỉ nguy hiểm với con người, viêm não Nhật Bản còn gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi, đặc biệt trên đàn heo. Đây là khía cạnh ít được chú ý nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong chuỗi lây truyền bệnh. Các nghiên cứu cho thấy heo là loài cảm nhiễm cao nhất với virus viêm não Nhật Bản và là “ổ khuếch đại” virus trong tự nhiên. Khi heo nhiễm bệnh, muỗi hút máu mang virus sẽ tiếp tục truyền sang người và các vật chủ khác. Đáng nói, bệnh trên heo thường diễn ra âm thầm nên rất khó phát hiện. Theo PGS.TS Hồ Thị Việt Thu, Trường Đại học Cần Thơ, heo con mắc bệnh có thể sốt cao, co giật, run rẩy; heo nái bị sẩy thai, thai chết lưu, đẻ con yếu; heo đực có thể viêm tinh hoàn và vô sinh tạm thời. Tuy nhiên, nhiều heo nái nhiễm virus gần như không biểu hiện triệu chứng rõ ràng. Chính sự âm thầm này khiến bệnh dễ bị nhầm lẫn với nhiều bệnh khác như tai xanh, parvo, giả dại hay leptospira. Hậu quả là người chăn nuôi dễ chủ quan, bỏ sót bệnh, tạo điều kiện cho virus tiếp tục lưu hành trong đàn vật nuôi và môi trường. Trong bối cảnh đó, tiêm vaccine được xem là giải pháp quan trọng để kiểm soát bệnh trên đàn heo, từ đó giảm nguy cơ lưu hành virus trong cộng đồng. Hiện, nhiều chuyên gia đánh giá cao vaccine sống giảm độc lực BIO-LJE do Formosa Biomedical Inc (Đài Loan) sản xuất. BIO-LJE sử dụng chủng virus genotype 3 phù hợp với các chủng lưu hành tại Việt Nam, đồng thời có khả năng bảo hộ chéo với genotype 1. Vaccine hiện được sử dụng rộng rãi tại nhiều trang trại quy mô lớn ở Đài Loan. Ưu điểm đáng chú ý của vaccine sống BIO-LJE là khả năng kích thích miễn dịch mạnh cả miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào, giúp nâng cao hiệu quả phòng bệnh. Các thử nghiệm thực tế cho thấy vaccine không gây virus huyết, không phát tán virus ra môi trường và không có nguy cơ hoàn nguyên độc lực. Đối với các trại heo âm tính với viêm não Nhật Bản, chuyên gia khuyến cáo tiêm 2 liều cách nhau 3 - 4 tuần trước phối giống và nhắc lại định kỳ 6 - 12 tháng/lần. Với các trại dương tính, việc tiêm phòng cho heo nái trước phối giống hoặc đầu thai kỳ giúp tăng lượng kháng thể trong sữa đầu, giảm nguy cơ lây bệnh sang heo con. Tại Đài Loan, các chủ trang trại heo đã chủ động đưa vaccine BIO-LJE vào quy trình phòng bệnh để bảo vệ đàn vật nuôi và đảm bảo sự an toàn cho công nhân chăn nuôi trước dịch bệnh này. Thậm chí, nhiều trang trại chăn nuôi tại hòn đảo này không tuyển được công nhân, bác sỹ thú y và kỹ sư chăn nuôi nếu không tiêm vaccine phòng bệnh viêm não Nhật Bản cho đàn heo bởi họ lo ngại sẽ ảnh hưởng đến tính mạng của mình trong quá trình làm việc tại trang trại. Chia sẻ của ông Nguyễn Văn Bách, Giám đốc Công ty Cổ phần Kinh doanh Thuốc thú y Amavet, đơn vị nhập khẩu, phân phối vaccine viêm não Nhật Bản tại Việt Nam, sau nhiều năm ngành chăn nuôi heo đối mặt với dịch bệnh, người nuôi buộc phải thay đổi tư duy theo hướng chủ động phòng bệnh thay vì chỉ xử lý khi dịch bùng phát, trong đó, viêm não Nhật Bản là mối nguy mới nhưng chưa được quan tâm đúng mức. Câu chuyện đau lòng tại Thanh Hóa là hồi chuông cảnh báo các ngành chức năng, nhất là ngành chăn nuôi phải quan tâm nghiêm túc với loại dịch bệnh nguy hiểm chết người này. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh, vaccine chỉ là một mắt xích trong chiến lược phòng bệnh tổng thể. Để kiểm soát hiệu quả viêm não Nhật Bản cần kết hợp đồng bộ nhiều giải pháp như vệ sinh chuồng trại, xử lý nước đọng, diệt muỗi, phát quang bụi rậm, xây dựng khu chăn nuôi an toàn sinh học và tiêm phòng đầy đủ cho trẻ em. Việt Nam hiện vẫn là quốc gia có nền sản xuất nông nghiệp gắn chặt với canh tác lúa nước và chăn nuôi heo. Điều này đồng nghĩa nguy cơ lưu hành virus viêm não Nhật Bản sẽ còn tồn tại nếu không có chiến lược phòng bệnh chủ động và liên ngành giữa y tế, thú y và cộng đồng. Sự ra đi của bé gái 14 tuổi ở Thanh Hóa là lời nhắc nhở đau xót rằng viêm não Nhật Bản chưa bao giờ là căn bệnh “xa vời”. Nó hiện hữu ngay trong môi trường sống hàng ngày, từ ao tù, ruộng nước, đàn muỗi cho tới khu chăn nuôi quanh nhà. Kiểm soát bệnh không thể chỉ chờ khi có ca tử vong hay dịch bùng phát. Chủ động tiêm vaccine cho trẻ em, tăng cường phòng bệnh trên đàn heo bằng các giải pháp như vaccine sống BIO-LJE, cùng với kiểm soát trung gian truyền bệnh mới là cách giảm thiểu nguy cơ và bảo vệ sức khỏe cộng đồng bền vững.