Nông dân cà phê Việt Nam đón đầu “làn sóng” sầu riêng Trung Quốc

Chợ giá – Từ những vùng đất vốn nổi tiếng với cà phê robusta, nhiều nông dân Tây Nguyên đang chuyển một phần hoặc toàn bộ diện tích sang trồng sầu riêng, kỳ vọng tận dụng nhu cầu ngày càng lớn từ thị trường Trung Quốc. Với những người thành công, sầu riêng có thể mang lại mức thu nhập cao hơn nhiều lần so với cà phê. Nhưng cùng với cơ hội làm giàu là những cảnh báo về dư cung, chất lượng và sự phụ thuộc vào một thị trường lớn.

Từ vùng đất cà phê đến “vương quốc” sầu riêng

Tây Nguyên từ lâu đã được biết đến với những vùng cà phê rộng lớn. Khu vực này sản xuất khoảng 1/6 lượng cà phê của thế giới, trong đó robusta giữ vị trí quan trọng. Việt Nam cũng là nước sản xuất cà phê lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Brazil.

Được biết, lợi thế của vùng Cao nguyên Trung Bộ nằm ở điều kiện tự nhiên thuận lợi. Khí hậu nhiệt đới cùng những vùng đất bazan màu mỡ tạo điều kiện cho cây cà phê phát triển, đưa Tây Nguyên trở thành một trong những vùng sản xuất nông nghiệp quan trọng.

Nhưng trên những mảnh đất vốn quen thuộc với cây cà phê, một loại cây trồng khác đang ngày càng mở rộng diện tích: sầu riêng.

Theo Bộ Nông nghiệp, diện tích trồng sầu riêng tại Việt Nam đã tăng hơn 5 lần trong một thập kỷ, lên khoảng 200.000ha trên toàn quốc. Sự mở rộng nhanh chóng này diễn ra trong bối cảnh nhu cầu của thị trường Trung Quốc ngày càng lớn đối với loại trái cây được mệnh danh là “vua của các loại trái cây”.

Với nhiều nông dân, đây không chỉ là câu chuyện thay đổi cây trồng, mà còn là sự thay đổi trong cách họ nhìn nhận cơ hội kinh tế trên chính mảnh đất của mình.

Phạm Xuân Lan là một trong những người đi trước trong xu hướng chuyển đổi cây trồng tại Tây Nguyên. Vào khoảng 2 thập kỷ trước, khi sầu riêng chưa trở thành một câu chuyện lớn như hiện nay, ông bắt đầu đa dạng hóa sản xuất. Tính đến nay, ông sở hữu khoảng 400 cây sầu riêng tại xã Ea Knuec, tỉnh Đắk Lắk.

Dẫn phóng viên AFP tham quan trang trại, người nông dân 56 tuổi chia sẻ ngắn gọn về lý do lựa chọn sầu riêng: “Bạn có thể sống ổn với cà phê, nhưng sầu riêng mới giúp bạn giàu có.”

Với ông Lan, sự khác biệt giữa hai loại cây trồng không chỉ nằm ở giá trị sản phẩm mà còn thể hiện rõ trong thu nhập của gia đình. Trang trại của ông sản xuất khoảng 60 tấn sầu riêng. Sau thu hoạch, những trái sầu riêng được vận chuyển trong các container đông lạnh, đi hàng nghìn km về phía Bắc để tới thị trường Trung Quốc.

Năm nay, ông Lan dự kiến thu về khoảng 76.000 USD. Nếu chỉ trồng và bán cà phê, thu nhập của ông ước tính chỉ khoảng 10.000 USD. Khoảng cách giữa hai con số là rất lớn, và với ông Lan, đó cũng là khoảng cách giữa một cuộc sống “ổn” và khả năng xây dựng cuộc sống sung túc hơn.

Ông cho biết: “Nhờ có sầu riêng, tôi đã mua được xe hơi, nhà cho các con và xây một biệt thự cho gia đình mình”.

Những gì ông Lan có được sau nhiều năm trồng sầu riêng đang trở thành một hình ảnh hấp dẫn đối với những nông dân khác tại địa phương, khi ngày càng nhiều người nhìn thấy ở loại cây này một cơ hội thay đổi thu nhập trên chính những mảnh đất vốn gắn bó với cây cà phê.

Khi nông dân đổ xô vào các giống cao cấp

Thành công của những người đi trước đang khiến nhiều nông dân tại địa phương quan tâm đến cây sầu riêng. Không chỉ mở rộng diện tích, họ còn tập trung vào những giống được xem là cao cấp như Ri6, Musang King và Dona.

Trong mùa thu hoạch kéo dài từ tháng 8 đến tháng 10, các tuyến đường ở Đắk Lắk trở nên nhộn nhịp với những xe tải chở đầy sầu riêng. Từ các vườn cây, từng lô trái được đưa lên xe, sau đó tiếp tục hành trình về phía Bắc, nơi thị trường tiêu thụ lớn đang chờ đón.

Quy mô ngày càng lớn của ngành sầu riêng còn được thể hiện qua một lễ hội diễn ra trong tháng. Tại sự kiện này, 525 chiếc xe tham gia cuộc diễu hành chở trái cây, được Sách Kỷ lục Guinness Thế giới công nhận là cuộc diễu hành xe chở trái cây lớn nhất từ trước đến nay.

Những hình ảnh này cho thấy, sầu riêng không còn chỉ được xem là một loại cây trồng bổ sung trong các trang trại. Loại trái cây này đang ngày càng trở thành một phần quan trọng trong câu chuyện chuyển đổi cây trồng của nhiều nông dân Tây Nguyên.

**Trung Quốc mở cửa, sầu riêng Việt Nam đổi vị thế **

Một trong những bước ngoặt quan trọng nhất đối với ngành sầu riêng Việt Nam chính là việc tiếp cận thị trường Trung Quốc. Việt Nam đã chính thức gia nhập thị trường sầu riêng nước này sau khi ký nghị định thư thương mại vào năm 2022. Chỉ trong thời gian ngắn, vị thế của sầu riêng Việt Nam đã thay đổi đáng kể.

Năm ngoái, Việt Nam đã trở thành nhà cung cấp sầu riêng lớn nhất Trung Quốc về sản lượng, chấm dứt sự thống trị kéo dài gần 2 thập kỷ của Thái Lan. Với nông dân Việt Nam, việc thị trường Trung Quốc mở cửa đã tạo thêm một đầu ra lớn cho sản phẩm, thúc đẩy sự mở rộng nhanh chóng của loại cây trồng này.

Sự bùng nổ của sầu riêng còn được thúc đẩy bởi nhu cầu ngày càng tăng của người tiêu dùng Trung Quốc. Nguồn cung mở rộng cùng mức độ phổ biến ngày càng lớn trên mạng xã hội, đặc biệt trong giới trẻ, đang tạo thêm động lực cho thị trường.

Trên Douyin, ứng dụng tương tự TikTok của Trung Quốc, những video người dùng dùng tay bổ sầu riêng đã thu hút hàng tỷ lượt xem. Một video của Liulianzi (một người có ảnh hưởng trên Douyin) đã nhận được hơn 17.000 lượt thích. “Món này ngọt thật đấy. Cứ như thể được phủ đường vậy”, Liulianzi nói trong video.

Những nội dung như vậy góp phần đưa sầu riêng đến gần hơn với người tiêu dùng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Từ chỗ từng được xem là một loại thực phẩm xa xỉ tại Trung Quốc, sầu riêng ngày càng dễ tiếp cận hơn khi sự cạnh tranh giữa Thái Lan và Việt Nam gia tăng, trong khi hệ thống giao thông được cải thiện giúp giảm giá.

Nhu cầu tăng lên không chỉ thể hiện qua số liệu nhập khẩu mà còn qua thói quen tiêu dùng. Tại một sự kiện nếm thử sầu riêng ở Bắc Kinh tháng trước, Ada Song cho biết cô đã chi gần 1.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 150 USD, cho sầu riêng trong những tuần gần đây.

Theo cô: “Tôi đã thử gần 20 loại khác nhau rồi, sầu riêng có “vị ngọt như bánh ngọt, nhưng không béo ngậy và nặng bụng”.

Sự đa dạng về giống cũng tạo điều kiện để người tiêu dùng thử nghiệm và so sánh nhiều loại sầu riêng khác nhau. Từ những người chỉ tò mò muốn nếm thử, sầu riêng đang dần trở thành sản phẩm được nhiều người tiêu dùng chủ động tìm kiếm.

Quy mô thị trường càng cho thấy sự thay đổi này rõ rệt hơn. Năm ngoái, Trung Quốc nhập khẩu gần 7,5 tỷ USD sầu riêng tươi, tăng gần 12 lần so với năm 2015.

Đối với Việt Nam, một thị trường có quy mô như vậy đang mở ra cơ hội xuất khẩu rất lớn, đồng thời trở thành động lực quan trọng phía sau làn sóng mở rộng diện tích sầu riêng tại các vùng trồng, trong đó có Tây Nguyên.

Xuất khẩu sầu riêng Việt Nam hướng mạnh về phía Bắc

Xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam được dự kiến đạt 4 tỷ USD trong năm nay, tăng mạnh so với mức 180 triệu USD năm 2021. Đáng chú ý, khoảng 90% lượng sầu riêng xuất khẩu được dành cho thị trường láng giềng phía Bắc.

Những con số này cũng cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của Trung Quốc đối với ngành sầu riêng Việt Nam. Với những nông dân đang chuyển đổi cây trồng, thị trường này cũng trở thành một trong những động lực lớn nhất thúc đẩy sự mở rộng của sầu riêng.

Từ các vùng trồng, những container đông lạnh nối tiếp nhau vận chuyển sầu riêng về phía Bắc để đưa sản phẩm tới thị trường tiêu thụ. Một loại cây từng chỉ được xem là một phần trong cơ cấu cây trồng của nhiều trang trại nay đã trở thành nguồn thu nhập chính đối với một số hộ nông dân.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào một thị trường cũng bắt đầu đặt ra những câu hỏi về tương lai của ngành sầu riêng Việt Nam.

Trung Quốc cũng muốn tự trồng sầu riêng

Trong khi nhu cầu nhập khẩu sầu riêng của Trung Quốc tiếp tục ở mức lớn, nước này cũng đang tìm cách thúc đẩy sản xuất loại trái cây này ngay trong nước.

Tại tỉnh đảo Hải Nam ở phía Nam, nơi có khí hậu tương tự miền Bắc Việt Nam, diện tích trồng sầu riêng đã vượt 3.000ha. Diễn biến này cho thấy Trung Quốc không chỉ là thị trường tiêu thụ lớn mà còn đang từng bước phát triển nguồn cung nội địa.

Tuy nhiên, theo ông Feng Xuejie – chuyên gia về sầu riêng tại Học viện Khoa học Nông nghiệp Hải Nam cho rằng, sầu riêng sản xuất trong nước khó có thể cạnh tranh với nguồn cung từ Đông Nam Á.

Ông Feng nói: “Sầu riêng Hải Nam của chúng ta sẽ mãi chỉ là một sản phẩm bổ sung cho sầu riêng Đông Nam Á. Đây thậm chí không phải là một cuộc cạnh tranh.”

Nhận định này phần nào cho thấy nguồn cung từ Đông Nam Á vẫn đang giữ vị trí rất lớn trên thị trường sầu riêng Trung Quốc, bất chấp những nỗ lực phát triển sản xuất trong nước của quốc gia này.

**Sầu riêng mang lợi nhuận lớn, nhưng không dễ trồng **

Những con số tăng trưởng nhanh đang mang lại niềm vui cho người trồng sầu riêng, nhưng đồng thời cũng kéo theo không ít lo ngại. Tại Tây Nguyên, ngày càng nhiều nông dân bắt đầu quan tâm đến sự phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc, trong khi nguy cơ dư cung cũng trở thành vấn đề đáng chú ý khi làn sóng trồng sầu riêng tiếp tục mở rộng.

Nếu diện tích tăng quá nhanh, nguồn cung có thể tăng mạnh trong khi nhu cầu thị trường không nhất thiết tăng tương ứng. Một đợt giảm giá sầu riêng gần đây tại Malaysia càng khiến nông dân Tây Nguyên quan tâm. Nguyên nhân được cho là một vụ mùa bội thu bất thường. Tại Malaysia, nhiều nông dân cũng đã chuyển sang trồng sầu riêng, tập trung vào các giống cao cấp và trái cây tươi, dù quốc gia này chỉ chiếm một phần nhỏ thị trường Trung Quốc.

Những diễn biến này cho thấy, một thị trường đang tăng trưởng mạnh vẫn có thể xuất hiện những giai đoạn biến động. Đầu tháng 8, Chính phủ Việt Nam đã cảnh báo về “nguy cơ dư cung và mất kiểm soát chất lượng do diện tích trồng trọt đang tăng nhanh”. Đây là một trong những thách thức lớn đối với ngành sầu riêng khi diện tích trồng đã tăng hơn 5 lần trong một thập kỷ.

Không chỉ câu chuyện thị trường, việc chăm sóc cây sầu riêng cũng đặt ra những yêu cầu không nhỏ đối với người trồng. Những nông dân có kinh nghiệm cảnh báo rằng đây không phải loại cây dễ chăm sóc. Để tạo ra sản phẩm đạt chất lượng yêu cầu, người trồng cần kiểm soát nghiêm ngặt độ ẩm, nguồn nước và phân bón.

Việc chuyển đổi từ cà phê sang sầu riêng không đơn giản chỉ là thay thế một loại cây bằng một loại cây khác. Người trồng cần có kinh nghiệm và khả năng chăm sóc phù hợp với những yêu cầu của cây sầu riêng.

Ông Lan – người đã có nhiều năm kinh nghiệm, ví việc trồng sầu riêng như “nuôi dạy một đứa trẻ”. “Tôi có thể chỉ cho bạn mọi mánh khóe nhưng tôi không thể đảm bảo bạn sẽ đạt được thành công tương tự”, ông nói.

Lời chia sẻ này cho thấy thành công của một trang trại không nhất thiết có thể dễ dàng lặp lại ở một trang trại khác. Với chính ông Lan, việc tiếp tục duy trì cây cà phê là một cách để giảm rủi ro.

Ông vẫn trồng cà phê bởi đất canh tác được thuê từ một công ty cà phê. Việc duy trì cây cà phê giúp ông không hoàn toàn đặt tất cả kỳ vọng vào sầu riêng, ngay cả khi loại cây này đang mang lại nguồn thu nhập lớn hơn cho gia đình.

Không phải ai cũng đổi đời nhờ sầu riêng

Nếu câu chuyện của ông Lan là hình ảnh về một người thành công nhờ chuyển đổi cây trồng, trường hợp của Hung lại cho thấy mặt khác của làn sóng sầu riêng đang diễn ra tại Tây Nguyên.

Hưng – một nông dân chỉ cho biết tên, từng chuyển hoàn toàn từ cà phê sang trồng sầu riêng cách đây 5 năm. Giống nhiều người khác, ông cũng từng tin rằng loại cây này có thể mang lại một tương lai tốt hơn. Tuy nhiên, sau một thời gian, Hưng cũng nhận ra việc sản xuất sầu riêng đạt chất lượng yêu cầu không hề dễ dàng.

Chỉ 2 năm sau khi chuyển đổi, người nông dân 42 tuổi quyết định quay trở lại với cây cà phê. Ông thẳng thắn nói về trải nghiệm của mình: “Tôi không thể làm được. Tôi đã thất bại.”

Một câu nói ngắn nhưng cho thấy những rủi ro mà các nông dân mới bước vào ngành sầu riêng có thể phải đối mặt. Chuyển sang một loại cây có giá trị cao không đồng nghĩa chắc chắn sẽ có được thu nhập cao.

Với Hưng, trải nghiệm đó khiến ông không muốn quay trở lại với sầu riêng. Ông nói: “Vì vậy, tôi sẽ không bao giờ quay lại ăn sầu riêng nữa”.

Sầu riêng vì thế đang tạo ra một câu chuyện đầy tương phản tại Tây Nguyên. Một bên là những người như ông Lan, người chuyển đổi cây trồng từ 2 thập kỷ trước, hiện sở hữu hàng trăm cây sầu riêng, sản xuất hàng chục tấn trái cây và kỳ vọng thu nhập khoảng 76.000 USD trong năm nay.

Bên kia là những người như Hưng, từng từ bỏ hoàn toàn cây cà phê để trồng sầu riêng nhưng cuối cùng phải quay trở lại với cây trồng cũ.

Hai câu chuyện cùng tồn tại trong một làn sóng chuyển đổi đang diễn ra mạnh mẽ. Với những người thành công, sầu riêng có thể mang lại mức thu nhập vượt xa cà phê. Nhưng với những người thất bại, chi phí của việc chuyển đổi cây trồng có thể trở thành một bài học đắt giá.

Trong khi đó, ngành sầu riêng đang đứng trước những thách thức lớn hơn: diện tích trồng tăng nhanh, nguy cơ dư cung, yêu cầu kiểm soát chất lượng và sự phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc. Những yếu tố này sẽ tiếp tục là bài toán đối với người trồng khi sầu riêng ngày càng giữ vai trò quan trọng trên những vùng đất vốn gắn liền với cây cà phê.